|
|
|
|
2) Ауыз судың және ауыз сумен жабдықтау көздерінің химиялық заттармен ластануының санитарлық-эпидемиологиялық қаупін бағалауға арналған көрсеткіштер | № | Көрсеткіш | Параметрі | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | экологиялық апат | Төтенше экологиялық жағдай | | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | | Негізгі көрсеткіштер: | | 1. | Қауіптілігі бірінші сыныптағы уытты заттардың болуы (төтенше қауіпті заттар): бериллий, сынап, бенз(а)пирен, линдан, 3, 4, 7, 8 - диоксин2, дихлорэтилен, диэтилртуть, галлий, тетраэтилсвинец, тетраэтилолово, трихлорбифенил, ШРК нормативтеріне еселігі | >3 | 2-3 | гигиеналық нормативтер шегінде (ШРК) | | 2. | Қауіптілігі екінші сыныптағы уытты заттардың болуы (қауіптілігі жоғары заттар): алюминий, барий, бор, кадмий, молибден, мышьяк, нитриттар, қорғасын, селен, стронций, цианидтер, ШРК | >10 | 5-10 | гигиеналық нормативтер шегінде (ШРК) | | 2. Қосымша көрсеткіштер: | | 3 | Қауіптілігі үшінші және төртінші сыныптағы уытты заттардың болуы (қауіпті және бәсең қауіпті заттар): аммоний, никель, нитраттар, хром, мыс, марганец, мырыш, фенолдар, мұнай өнімдері, фосфаттар, (ШРК) | >15 | 10-15 | гигиеналық нормативтер шегінде (ШРК) | | 2.2. Физикалық-химиялық көрсеткіштері: | | 4 | рН | <4 | 4-6 | 6-9 | | 5 | Феноль индексі (мг/л) | >0,75 | 0,75 - 0,25 | 0,25 | | 6 | Беткі белсенді заттар (ББЗ), аниондық белсенді (мг/л) | >2,5 | 2,5-0,5 | <0,5 | | 7 | Жалпы минералдану (құрғақ қалдық, мг/л) | >5000 | 5000-1000 | < 1000 | | 8 | Жалпы кермектігі (мг-экв./л) | >21 | 21-7 | <7 | | 9 | Жалпы альфа-радиоактивтілігі (Бк/л) | >0,5 | 0,5-0,1 | <0,1 | | 10 | Жалпы бета-радиоактивтілігі (Бк/л) | >5 | 5-1 | <1 | | 2.3. Органолептикалық сипаттамалары: | | 11 | Иісі, ерекше дәмі балл | >4 | 4-2 | <2 | | 12 | Лайлылығы (ЕМФ) | >8 | 8-2,6 | <2,6 | | 13 | Лайлылығы (мг/л, каолин бойынша) | >4,5 | 4,5-1,5 | <1,5 | | 14 | Жүзбелі қоспалар (қабыршақ, майлы дақтар және т.б.) | Көз жететін алаңның 2/3 көлемін алып жатқан қошқыл бояулы қабыршақ | Ашық жолақтар немесе көмескі бояулы дақтар | жоқ |
1Ауыз су мақсатындағы су көздерінің химиялық заттармен ластануының заттардың бастапқы концентрациясының су айдындарына әсерін және су тазартудың пайдаланылатын технологиялық схемасының кедергілік қабілеті есепке алынып бағаланады. 2Диоксиндер үшін жол берілетін деңгей 0,02 нг/л болады. Түсіндіру: 7-қосымшада көрсетілмеген заттармен ластану қаупін бағалау (28.06.2004 ж. № 506 «Жер беті суларын ластанудан қорғау жөніндегі санитарлық-эпидемиологиялық талаптардағы» санитарлық нормалар мен ережелерге сәйкес жүргізіледі. 3) Ауыз су мақсатындағы су көздері суының сапасына және жұқпалы аурулар қоздырғыштарына байланысты санитарлық-эпидемиологиялық жағдайды бағалауға арналған көрсеткіштер. | № | Көрсеткіш | Параметр | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | экологиялық апат | төтенше экологиялық жағдай | | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | | 1. Су көздерінен шығатын су | | 1 | Қарапайым патогенді ішек құрттары; | | | | | 2 | - лямблия, дизентериялық амеба, балантидия, криптоспоридия цисталары | 1001-ден астам | 1-100 | Жоқ | | 3 | Геогельминттер: | | | | | 4 | - аскаридалар, власоглавтар, трихостронгилидалар жұмыртқалары | 5-тен астам | 1-5 | Жоқ | | 5 | Биогельминттер: | | _ | | | 6 | - тениидалар жұмыртқалары | 10-нан астам | 1-10 | Жоқ | | 7 | Актиномицеттер КОЕ/дм3 - 1 дм3 судағы колониялық бірліктің болуы | 10 000-нан астам | 100-10 000 | Жоқ | | 2. Рекреациялық сулар | | 8 | Патогенді ішек қарапайымдылары: | | | | | 9 | - лямблия, дизентериялық амеба, балантидия, криптоспоридия цисталары1 | 100-ден астам | 1-100 | Жоқ | | 10 | Геогельминты: - аскаридалар, власоглавтар, трихостронгилидалар жұмыртқалары | 5-тен астам | 1-5 | Жоқ | | | Биогельминттер: | | | | | 11 | Описторхида, дифиллотриида жұмыртқалары | 100-ден астам | 1-100 | Жоқ | | 12 | Тениида жұмыртқалары | 10-нан астам | 1-10 | Жоқ | | 13 | Шистосоматида жұмыртқалары (циркориоз қоздырғыштары) | 10-нан астам | 1-10 | Жоқ | | 14 | Актиномицеттер КОЕ/дм3 - 1 дм3 судағы колониялық бірліктің болуы | 1 000 000-нан астам | 1000-1 000 000 | Жоқ, жекелеген бірліктері кездеседі | | 1 1 дм3 судағы қоздырғыштар саны (цисталар, жұмыртқалар). |
4. Елді мекендер топырағының ластануы Қалалық елді мекендер аумақтары топырағының радиоактивтік ластануын экологиялық бағалау мынадай негізгі көрсеткіштер: жер бетінен 1м деңгейдегі экспозициялық мөлшердің қуаты (мкР/сағат) және жекелеген изотоптар бойынша радиоактивтік ластану дәрежесі (Кu/км2). Топырақтың химиялық ластануы химиялық ластанудың жиынтық көрсеткіші (Zс) бойынша бағаланады. Химиялық ластанудың жиынтық көрсеткіші (Zс) қауіптілік сыныбы әртүрлі тексерілетін аумақ топырағының химиялық ластану дәрежесін сипаттайды. Бұл көрсеткіш ластанудың жекелеген компоненттерінің концентрациясы коэффициенттерінің сомасы ретінде мына формула бойынша айқындалады Zc = Ксі +...+ Ксn-(n-1), мұнда: n - айқындалатын элементтердің саны; Ксі - ластағыш компоненттердің і-концентрациясының коэффициенті, ол ауыр металдар үшін і-заттың ластанған және "фондық" топырақтағы массалық үлесін бөлуден шыққан бөліндіге тең. Табиғи емес сипаттағы ластағыш заттар үшін концентрация коэффициентін ластағыш заттардың массалық үлесі мен оның жол берілетін шекті концентрациясын бөлуден шыққан бөліндіге тең. Қала салынған аумақтардағы топырақтың экологиялық жағдайының қосымша көрсеткіштеріне геноуыттылық және биологиялық ластану көрсеткіштері жатады (патогенді микроорганизмдер саны, коли-титр, гельминт жұмыртқаларының болуы). Елді мекендер топырағының санитарлық-эпидемиологиялық жағдайын бағалауға арналған көрсеткіштер | № | Көрсеткіш | Параметр | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | экологиялық апат | төтенше экологиялық жағдай | | 1 | Радиоактивті заттармен ластану көрсеткіші, миллиЗиверт - бұдан әрі мЗв | 50-ден астам | 5-50 | 1-5 | | 2 | 1 кг топырақтағы гельминт жұмыртқалары | 100-ден астам | 11-100 | 10-нан кем | | 3 | Анаэробтар титры | 0,0001 | 0,001-0,0001 | 0,001-0,1 | | 4 | Коли-титр | 0,001-ден кем | 0,01-0,001 | 0,01-1,0 | | 5 | Шыбын личинкалары мен қуыршақтарының саны 0,25 м2 | 100-ден астам | 10-100 | 1-10 | | 6 | Экзогенді химиялық заттармен ластану көрсеткіші - ШРК-ның асып кету еселігі | 100-ден астам | 10-100 | 1-10 | | 7 | Топырақтың өздігінен тазару көрсеткіші - термофилдер титры | 0,00001-ден кем | 0,00001-0,00002 | 0,001-0,0002- | | 8 | Хлебниковтың санитарлық саны1 | 0,7-ден кем | 0,7-0,85 | 0,85-0,98 | | 1 Хлебниковтың санитарлық саны» - топырақтағы белоктық азот санының (100 грамм мүлдем құрғақ топыраққа миллиграмм есебімен) органикалық азот санына қатынасы (100 грамм мүлдем құрғақ топыраққа миллиграмм есебімен). |
5. Радиациялық қауіпсіздікті бағалауға арналған көрсеткіштер. Ластанған аумақта тұратын адамның радиоэкологиялық қауіпсіздік дәрежесін сипаттайтын негізгі өлшем - иондаушы сәулеленудің барлық көздерінен, оның ішінде табиғи көздерден шығатын әсерлі дозаның жылдық орташа мәні. Әсерлі дозаның бірлігі зиверт болып табылады (Зв). Ласталған аумақта тұрған жағдайда халықтың сәуле алуының жалпы салдарларын бағалау үшін ұжымдық әсерлі дозасы пайдаланылады, ол адамдар тобы бойынша орташа әсерлі дозасының осы топтағы жеке адамдар санына көбейтіндісін білдіреді. Радиологиялық медицина бойынша халықаралық комиссия (РМХК) халықтың сәуле алу дозасының шегі ретінде жылына 1 мЗв-ға тең дозаны алуды ұсынады (0,1 бэр/жыл). Адамның сәуле алуының қосымша (табиғи фоннан тыс) әсерлі дозасының жылдық орташа мәні 1 мЗв-дан аспайтын, ал табиғи көздер есебінен сәуле алуының әсерлі дозасының жылдық орташа мәні 30 мЗв-дан аспайтын аумақтар салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдайдағы аумақтарға жатады. Сәуле алудың (табиғи фоннан тыс, қосымша) әсерлі дозасының жылдық орташа мәні 5 мЗв-дан асуы мүмкін және 10 мЗв-ға дейінгі доза диапазонында болатын аумақтарды - төтенше экологиялық жағдайдағы аумақтарға, ал 10 мЗв-дан астам болса экологиялық апат аумақтарына жатқызу қажет. Иондаушы сәулеленудің табиғи кездері есебінен сәуле алудың әсерлі дозасының жылдық орташа мәні 50 мЗв-дан асуы мүмкін және 100 мЗв-ға дейінгі доза диапазонында болатын аумақтарды - төтенше экологиялық жағдайдағы аумақтарға, ал 100 мЗв-дан астам болса экологиялық апат аумақтарына жатқызу қажет. | № | Көрсеткіштер | Параметр | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | экологиялық апат | төтенше экологиялық жағдай | | 1 | Радиоактивті заттармен ластану көрсеткіші, миллиЗиверт - бұдан әрі мЗв | 50-ден астам | 5-50 | 1-5 | | 2 | 1 кг топырақтағы гельминт жұмыртқалары | 100-ден астам | 11-100 | 10-нан кем | | 3 | Анаэробтар титры | 0,0001 | 0,001-0,0001 | 0,001-0,1 | | 4 | Коли-титр | 0,001-ден кем | 0,01-0,001 | 0,01-1,0 | | 5 | Шыбын личинкалары мен көбелектерінің саны 0,25 м2 | 100-ден астам | 10-100 | 1-10 | | 6 | Экзогенді химиялық заттармен ластану көрсеткіші - ШРК-ның асып кету еселігі | 100-ден астам | 10-100 | 1-10 | | 7 | Топырақтың өздігінен тазару көрсеткіші - термофилдер титры | 0,00001-ден кем | 0,00001-0,00002 | 0,001-0,0002- | | 8 | Хлебниковтың санитарлық саны1 | 0,7-ден кем | 0,7-0,85 | 0,85-0,98 | | 1 Хлебниковтың санитарлық саны» - топырақтағы белоктық азот санының (100 грамм мүлдем құрғақ топыраққа миллиграмм есебімен) органикалық азот санына қатынасы (100 грамм мүлдем құрғақ топыраққа миллиграмм есебімен). |
6. Табиғи ортаның өзгеру өлшемдері 1) Атмосфералық ауаның жер бетіндегі өсімдіктер мен су экожүйесіне әсер ететін заттар бойынша ластануын бағалауға арналған көрсеткіштер. Ластаушы заттардың ең шекті жүктемесі мен ең шекті деңгейі атмосфералық ауа ластануының табиғи ортаға (өсімдіктер, топырақ, жер бетіндегі және жерасты сулары) әсерін сипаттайтын негізгі көрсеткіштер болып табылады. Бұлар арқылы атмосфералық ауаға түсетін ластаушы заттардың немесе тиісінше ластаушы заттардың концентрациясының ең жоғары мәні түсініледі, олар ұзақ мерзім тұрғысынан экожүйенің құрылымына және функциясына зиянды әсер етуге әкеп соқпайды. | Заттар | Параметр | Мөлшері | Әсер ету уақыты | | экологиялық апат | төтенше экологиялық жағдай | | Жер бетіндегі өсімдіктердің ең шекті деңгейі | | Күкірт қос тотығы | >200 | 100-200 | <20 | Орташа жылдық | | Азот қос тотығы | >300 | 200-300 | <30 | Орташа жылдық | | Фторлы сутегі | >20 | 10-20 | <2-3 | Ұзақ мерзімді әсер ету | | Озон | >1500 | 1000-1500 | <150 | 1 сағат ішінде ең жоғары | | Озон | >600 | 400-600 | <60 | 3 сағат ішінде орташа | | Озон | >500 | 300-500 | <50 | Жыл сайын 1 сәуір - 30 қыркүйек аралығындағы кезеңде әр күні 9-16 сағат аралығында орташа | | Орман және су экожүйесі үшін ең шекті жүктеме | | Күкірт қосылысы, жылына г/м2 | >5,0 | 3,0-5,0 | <0,32 | Солтүстік және орталық аудандар | | Азот қосылысы, жылына г/м2 | >4,0 | 2,0-4,0 | <0,28 | Солтүстік және орталық аудандар | | Сутегі иондары, жылына кг/м | >300 | 200-300 | <20 | Солтүстік және орталық аудандар |
Экожүйенің сезімталдығына қарай түрлі ингредиенттер үшін ең шекті деңгейлер мен жүктемелердің 10-15 есе асып кетуі экологиялық апат аймағын бөліп алуға арналған өлшем бола алады. Табиғи ортаның жай-күйін бағалау үшін атмосфералық ауадағы ластаушы заттар концентрациясының өлшенген мәнін немесе түсу қарқындылығының U мәнін кестенің тиісті деректерімен салыстыру керек. Қышқыл түзетін заттар үшін U өлшенген мөлшері күшті қышқылдар сомасының бейтараптандырылмаған бөлігі үлесінің мәніне мына арақатынаста түзетілуге тиіс: L = DU, мұнда: L - атмосфералық жүктеме мәні, ол ең шекті жүктемемен салыстырылады, ал В былайша айқындалады 0 < R < 1 болған кезде D = 1 - R R > 1 болған кезде D = 0 мұнда Б = А/К аниондардың молярлы концентрациясы сомасының - - 2- A = [CL]+[NO3]+2{SO4] катиондардың молярлы концентрациясының сомасына қатынасы + + + + + K = [NH4]+[K]+[Na]+2[Ca]+2[Mg] 2) Жер беті суларының химиялық ластану дәрежесін бағалауға арналған көрсеткіштер. Жер беті суларының жай-күйін бағалауға арналған көрсеткіштер ретінде уытты, басым ластаушы заттар, оның ішінде гидробионттар ағзалары мен тіндері жинақталатын кумулятивті қасиеттері бар заттар таңдап алынды (2.13-кесте). Төтенше экологиялық жағдайдағы және экологиялық апат аймағын бөліп алу кезінде су объектілері ластануының қауіпті деңгейін жинақтап бағалау үшін химиялық ластанудың формальді жиынтық көрсеткішін пайдалану ұсынылады ХЛК (10). Бұл көрсеткіш химиялық ластану бірнеше заттар бойынша байқалатын аумақтар үшін аса маңызды, ол заттардың әрқайсысы жол берілетін деңгейден (ШЖК) бірнеше есе асып кетеді. Қосымша көрсеткіштерге судың құрамы мен сапасы жөнінде жалпы мағлұмат беретін, жалпыға бірдей қабылданған физикалық-химиялық және биологиялық сипаттамалар енгізілді. Бұдан басқа, қосымша сипаттамаларға ластаушы заттардың су түбіне (СЖК) және гидробионттарға (Кн) жиналу қабілетін ескеретін көрсеткіштер енгізілді. | Р/с | Көрсеткіш | Параметр | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | экологиялық апат | төтенше экологиялық жағдай | | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | | Негізгі көрсеткіштер: | | 1 | Химиялық заттар, ШЖК қауіптілігі 1-2-сынып | 10-нан астам | 5-10 | <5 | | 2 | қауіптілігі 3-4-сынып | 100-ден астам | 50-100 | <50 | | | ХЖ(Ю) | | | | | | қауіптілігі 1-2-сынып | 80-нен астам | 35-80 | <35 | | | қауіптілігі 3-4-сынып | 500-ден астам | 100-500 | <100 | | Қосымша көрсеткіштер: | | | Иісі, ерекше дәмі, баллдары | 4-тен астам | 3-4 | <3 | | | Жүзбелі қоспалар: мұнай және мұнай өнімдері | Көзжететін алаңның 2/3 мөлшерін алып жатқан, қошқыл бояулы қабыршақ | Ашық жолақтар немесе көмескі бояулы дақтар | жоқ | | | Орта реакциясы, рН | 5,0-5,6 | 5,7-6,5 | >6,5 | | | Оттегін химиялық тұтыну (фонға қатысты антропогенді құрамы), мг/дм3 | 20-30 | 10-20 | <10 | | | Еріген оттегі, қанығу проценті | 10-20 | 20-50 | >50 | | | Биогенді заттар: | | | | | | Нитриттер (NO2), ШРК | 10-нан астам | 10-5 | 5-1 | | | Нитраттар (NO3), ШРК | 20-дан астам | 20-10 | 10-1 | | | аммоний тұздары (NН4) ШРК | 10-нан астам | 10-5 | 5-1 | | | Фосфаттар (РО4), мг/дм3 | 0,6-нан астам | 0,6-0,3 | 0,03-0,05 | | | Минералдану, мг/дм3 (өңірлік деңгейден асып кету) | 3-5 | 2-3 | Өңірлік деңгей | | | СЖК (су түбіне жиналу коэффициенті) | п-104-тен астам | п-103-п-104 | п-10 | | | Кн (гидробионттарда жинақталу коэффициенті) | п-105-тен астам | п-104-п-105 | п-104 |
Аймақтарды бөліп алу үшін ұсынылатын көрсеткіштер параметрлері осы аумақта ең төменгі кезеңі кемінде 3 жыл болатын айтарлықтай ұзақ мерзім бойына байқалуға тиіс. Сладечек модификациясында Пантле және Буку бойынша сапробтылық индекстерін пайдалану кезінде түрлердің индикаторлық мәні түрлі климаттық аймақтарды әртүрлі болуы мүмкін екенін ескеру қажет, Вудивистің биотикалық индексін пайдаланған кезде оны пайдалану өңірлік ерекшеліктерді ескеруді қажет ететінін ескеру керек, "таксономикалық топтардың" салмақтық мәні түрлі өңірлердегі су объектілерінің жай-күйіне байланысты болуы мүмкін. Су экожүйесінің жай-күйін бағалау кезінде ихтиофауна бойынша көрсеткіштердің, әсіресе бірегей, ерекше қорғалатын су объектілері мен бірінші және екінші балық шаруашылығы санатындағы су айдындары үшін маңызы зор. Кестеде келтірілген көрсеткіштерді өңірлік ерекшеліктер, су айдындарының санаты мен трофикалық мәртебесін ескеріп қарау керек. Міндетті тізбеге кірмеген, бірақ су экожүйесінің жай-күйін неғұрлым толық сипаттау үшін қажетті мәліметтер беретін кез келген қосымша көрсеткіштерді пайдалану ұсынылады. Мәселен, планктонды және су түбіндегі хайуанаттар қоғамдастығының жай-күйін жинақтап бағалау ретінде қоғамдастық өнімінің (Рb) оның құрамына кіретін барлық хайуанаттарға алмастыруға жұмсалатын жиынтық шығынға (Rb) қатынасы сияқты көрсеткішті де пайдалануға болады. Ол жүйеден (хайуанаттар қоғамдастығынан) шығарда пайдалы энергия мен хайуанаттар алмасу процестерінде жылу түрінде шығаратын энергия арасындағы арақатынасты білдіреді. 3) Тұщы су экожүйесінің жай-күйін бағалауға арналған көрсеткіштер. | Рет саны | Көрсеткіш | Параметр | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | экологиялық апат | төтенше экологиялық жағдай | | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | | Негізгі көрсеткіштер: | | | Фитопланктон | Балдырдың немесе түрлердің жекелеген санының болмауы | Көк-жасыл қабыршақ, жіп сияқты балдырлар шоғыры, балдырлардың басқа топтарының жекелген түрлері | Фитоплан-ктонның табиғи дамуы | | | «а» хлорофилінің концентрациясы, мкг/л | 50-ден астам | 50-30 | 30-10 | | | фитопланктонның орташа жылдық биомассасы, мг/дм3 | 100-ден астам | 100-50 | 50-10 | | | Фитомасса нитчатых водорослей, кг/м2 | 3-тен астам | 3,0-2,6 | <2,6 | | | Зоопланктон | тас қабықты коловраткалардың жекелеген саны, олардың қысқы жұмыртқалары | тас қабықты коловраткалар санының күрт азаюы, төменгі топтағы шаян тұқымдастардың жекелеген саны | Зоопланк-тонның табиғи дамуы | | | Зообентос | Оттегін онша қажет етпейтін құрттардың кейбір түрлерінің ғана болуы (тубифицид) | Су түбі хайуанаттар ысаны мен түрлерінің күрт қысқаруы, тубифицидтер (олигохет) және таниподин (хирономид) (олигохет) и таниподин (хирономид) | Зообентостың өңірлік деңгейде дамуы | | | Вудивис бойынша биотикалық индекс (өңірлік ерекшеліктер ескеріліп), балл | 1-ден кем | 1-2 | 2-ден астам | | | Олигохеттік индекс, олигохет санының барлық зообентос санына қатынасы, процент | 100-ден астам | 100-86 | 86-дан кем | | | Балушкина бойынша хирономидтік индекс | 9,0-ден астам | 6,5-9,0 | 6,5-тен кем | | 0 | Ихтиофауна | Бағалы және сирек кездесетін балық түрлерінің жоғалып кетуі, кәсіптік балық қорының болмауы | Бағалы және сирек кездесетін балық түрлерінің олардың қорына шаққанда 50-25 % кемуі, кәсіптік балықтың олардың қорына шаққанда 50-25 % кемуі | Ихтиофаунаның табиғи жай-күйінің сақталуы; аулау мөлшері балықтардың табиғи молығуын бұзбайды | | 1 | Балықтардың созылмалы токсикозға байланысты ауруы (миопатия, жара ауруы және т.б.), жылдық аулаудың % | 50-ден астам | 50-ге дейін | Белгілердің болмауы | | 2 | Су сапасының интегралды көрсеткіші: шаян тектестерге биотестілеу (дафниялар мен цериодафниялар), өлімі 50 % және одан артық | 100 және одан артық есе суға араластырған кезде байқалмайды | 50-ден 100 есеге дейін суға араластырған кезде байқалмайды | Араластырылмаған суда өліп қалады | | | Шаяндарды тиісінше 96 және 48 сағат | 100 және одан артық есе | 50-ден 100 есеге дейін | | | Қосымша көрсеткіштер: | | | Пантле және Буку бойынша сапробтылық индекстер (Сладечек модификациясында) | 4-тен астам | 4-3 | | | | Олегохеттік индекс: - Цанер бойынша, мың. экз/м2 тубифицидтер | 50-ден астам | 50-10 | <10 | | | лимнобрилюстер | 100-ден астам | 100-50 | <50 | | | - Парел бойынша | 0,8-ден астам | 0,8-0,5 | <0,5 |
4) Су ресурстарының азаюын бағалауға арналған көрсеткіштер. Су ресурстарының азаюын бағалаудың негізгі көрсеткіштері ретінде жер бетіндегі ағындының қайтарымсыз алыну нормасы алынды. Норма ретінде жер бетіндегі ағындының қайтарымсыз алынуының жол берілетін шекті көлемі алынды, ол табиғи ағындының көп жылдық орташа мәнінің 10-20 %-ы болады. Жер бетіндегі ағындының қайтарымсыз алынуына коммуналдық шаруашылықта, өнеркәсіпте, жылу энергетикасында, ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз етуде, суаруда және өнеркәсіптік балық шаруашылығында қайтарымсыз су пайдалану кіреді, бұл ретте булануға кететін шығын, өзен ағындыларын бассейнаралық бұру және т.б. есепке алынады. Жер бетіндегі ағындыны алудың жол берілетін шекті нормасы су экожүйесінің экологиялық тұрақты жай-күйін сақтау, олардың өзін-өзі реттеу және өзін-өзі молықтыру мүмкіндігіне жәрдемдесу мақсатында белгіленуі керек. | Көрсеткіш | Параметрі | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | экологиялық апат | төтенше экологиялық жағдай | | Жер бетіндегі ағынды су көлемін қайтарымсыз алу, рұқсат етілген нормадан артық есе саны | 2-ден астам | 2-ге дейін | рұқсат етілген норма |
5) Су акваториясының экологиялық жай-күйін бағалауға арналған көрсеткіштер. Су акваториялары үшін төтенше экологиялық жағдай және экологиялық апат аймақтарын анықтау көп жылғы байқаулар нәтижелерін талдау және қорытындылау негізінде химиялық және биологиялық негізгі көрсеткіштер бойынша жүргізіледі. Концентрацияларды ШРК-дан артық бірнеше ластаушы зат анықталған жағдайда, теңіз суының химиялық ластануының қауіпті деңгейін жинақтап бағалау үшін, тұщы су сияқты мұнда да химиялық ластанудың формальды жиынтық көрсеткішін - ХЖ (10) қолдану ұсынылады (ШРК-дан асып кетуі бойынша басым 10 ластаушы заттың ішінен). Бұл көрсеткіш төтенше экологиялық жағдай және экологиялық апат аймақтарын анықтау үшін ғана қолданылады. Химиялық ластану бойынша қосымша көрсеткіштерге БПК-5 және еріген оттегі жатқызылды. Биологиялық көрсеткіштер бойынша төтенше экологиялық жағдайды бағалау үшін бактериялық, фито- және зоопланктонның, бентос пен ихтиофаунаның, сондай-ақ жекелеген таксондар мен гидробионттардың түрлері пайдаланылады. Теңіз экожүйесінде экологиялық апат қоғамдастықта әлі де болса қалған түрлердің саны мен биомассасының күрт өзгеруімен, ал теңіз акваториясының эвтрофикациясы кезінде балдырлардың күшті «гүлдеуімен» (мысалы, «қызыл тасқын»), су түбі флорасы мен фаунасының жоғалуымен, индикаторлық микроорганизмдер концентрациясының күрт артуымен сипатталады. Тіпті жүктеме азайған кезде де құрылымдық-функциялық байланыстың бұзылу процесі жалғаса береді. Экожүйелердегі өзгерістер қайтарымсыз сипат алады. Теңіз экожүйесінің жай-күйін бағалаудың биологиялық қосымша көрсеткіштеріне "гидробионттардың морфологиялық өзгерісі" деген көрсеткіш жатқызылды. Көрсеткіштердің негізгі тізіліміне кірмеген бірақ қолайсыз жағдайдың сипаты, себептері және дәрежесі туралы қосымша мәлімет беретін кез келген өзге де көрсеткіштерді пайдалану ұсынылады. Ұсынылатын көрсеткіштерге мыналар жатады: 1. Теңіз суы мен су түбі шөгінділерінің тест-объектілерде мутагендік әсері бар заттармен (микроорганиздердің стандартты штаммдары) ластануын интегралды бағалау. Мутагендік әсер стандартты штаммдардың мутациясын туғызатын сынамалардың пайызымен көрсетіледі. Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай 5 %-дан кем деңгейде сипатталады. Төтенше экологиялық жағдай - 20-30 %, экологиялық апат - 30 %-дан астам. Су түбі шөгінділерінің мутагенді қосылыстармен ластануын бағалау акваториядағы экологиялық жағдайдың ұзақтығын көрсетеді. 2. Ластаушы заттардың әсер етуінің ең шекті концентрациясы (ЕШК). ЕШК сулы ортаның уытты заттармен ластануының ең жоғары жол берілетін деңгейін (мкг-л) сипаттайды. Төтенше экологиялық жағдай кезінде, теңіз экожүйесінің тіршілігіндегі өзгерісті әлі де болса тоқтатуға болатын кезде, ЕШК 1-ден 2-ге дейін болады. Теңіз экожүйесінің күрт азып-тозуынан көрінетін экологиялық апат кезінде ЕЕЖ 2-3-тен астам болады. Бірқатар ластаушы заттардың ЕШК мәні Б қосымшасында келтірілді. | Р/с | Көрсеткіштер (концентрациялар мг/дм3 берілді) | Параметр | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | экологиялық апат | Төтенше экологиялық жағдай | | Негізгі көрсеткіштер: | | | Химиялық заттар қауіптілігі 1-2-сынып | 10-нан астам | 10-5 | 5-1 | | | қауіптілігі 3-4-сынып | 100-ден астам | 100-50 | 50-10 | | | ХЛК(10)1 | | | | | | қауіптілігі 1-2-сынып | 80-нен астам | 80-35 | 35-10 | | | қауіптілігі 3-4-сынып | 500 астам | 500-100 | 100-10 | | Қосымша көрсеткіштер: | | | Оттегін биологиялық тұтыну (ОБТ5) | 100-ден астам | 100-10 | 10-1 | | | Ерітілген оттегі, мг/дм3 | 2-ден кем | 2-3-тен кем | 3-6 | | ХЛК (10)1 - ШРК-дан ең көп асып кеткен 10 ластаушы зат үшін судың химиялық ластануының формальды жиынтық көрсеткіші |
6) Шаруашылық объектілерінің учаскелері үшін жер асты суларының ластану дәрежесін бағалауға арналған көрсеткіштер Шаруашылық объектілерінің ықпал ету аумағындағы учаскелерде жер асты суларының ластануы ластаушы заттардың концентрациясымен және ластанған алаңның мөлшерімен сипатталады. | Р/с | Көрсеткіш | Параметр | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | экологиялық апат | Төтенше экологиялық жағдай | | Негізгі көрсеткіштер: | | | Ластаушы заттардың болуы (нитраттар, фенолдар, ауыр металдар, синтетикалық үстіңгі-белсенді заттар, мұнай) ШРК | 100-ден астам | 10-100 | 3-10 | | | Хлорорганикалық қосылыстар, ШРК | 3-тен астам | 100-50 | 1-ден кем | | | Канцорегендер, бенз(а)пирен, ШРК | 3-тен астам | 1-3 | 1-ден кем | | | Ластану облысының көлемі, км2 | 8-ден астам | 80-35 | 3-тен кем | | | Минералдану, г/л | 100-ден астам | 100-10 | 10-нан кем кем | | Қосымша көрсеткіштер: | | | Ерітілген оттегі, мг/дм3 | 1-ден кем | 1-4 | 4-тен астам |
7) Топырақтың жай-күйін бағалауға арналған көрсеткіштер. Топырақтың экологиялық жай-күйін бағалау өлшемдерін таңдау олардың орналасу ерекшелігіне, генезисіне, буферлігіне, сондай-ақ оларды пайдаланудың әртүрлігіне байланысты айқындалады. Топырақтың ластануын туғызатын қызмет түрлерін анықтау тексерілетін аумақтағы ластану ауқымы мен дәрежесі туралы толық мағлұмат береді және көрсеткіштер санын айтарлықтай азайтып, нақтылауға мүмкіндік береді. Табиғи азып-тозу, химиялық және биологиялық ластану өлшемдері топырақтың экологиялық жай-күйін бағалауда экологиялық қолайсыздық дәрежесінің негізгі көрсеткіштері болып табылады. | Р/с | Көрсеткіш (концентрациялар мг/дм3-мен берілді) | Параметрі | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | экологиялық апат | Төтенше экологиялық жағдай | | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | | Негізгі көрсеткіштер: | | | Тозу салдарынан ауыл шаруашылығы айналымынан шығарылған жер көлемі, ауыл шаруашылығы алқаптары жалпы көлеміне шаққанда % | 50-ден астам | 50-30 | 30-ға дейін | | | Қарашірінді қабатын жою | А+В | Апах (А1) | 0,1-ге дейін А | | | Топырақ үстінің абиотикалық үйінділермен жабылуы, см | 20-дан астам | 20-10 | 10-нан кем | | | Топырақ тығыздығының артуы, салмағы бірдей сынаманың еселігі | 1,4-тен астам | 1,4-1,3 | 1,3-ке дейін | | | Жер асты суы деңгейінің асып кетуі, қалыптан тыс мәніне шаққанда % | 50-ден астам | 50-25 | Жол берілетін деңгей | | | Радиоактивтік ластану, Кu/км2: | | | | | цезий-137 | 40-тан жоғары | 40-15 | 15-ке дейін | | стронций-90 | 3-тен жоғары | 3-1 | 1-ге дейін | | плутоний (изотоптар сомасы) | 0,1-ден жоғары | 0,1 - 0,05 | 0,05-ке дейін | | | 10 жыл кезеңінде жыртылған жердегі қарашіріндінің жойылуы, салыстырмалы пайызбен | 25-тен жоғары | 25-10 | 10-нан кем | | | Жылдам еритін тұздардың артуы, г/100 г | 0,8-ден астам | 0,8 - 0,4 | 0,4-ке дейін | | | Алмасатын натрий үлесінің артуы, ЕКО1 шаққанда % | 25-тен астам | 25-15 | 15-ке дейін | | | Химиялық заттардың ШРК артуы: | | | | | қауіптілігі 1-сынып (бенз(а)пиренді, диоксиндерді қоса алғанда); | 3-тен астам | 3-2 | 2-ге дейін | | қауіптілігі 2-сынып; | 10-нан астам | 10-5 | 5-ке дейін | | қауіптілігі 3-сынып (мұнай және мұнай өнімдерін қоса алғанда) | 25-тен астам | 25-10 | 10-ға дейін | | | Белсенді микроб массасын деңгейінің төмендеуі, еселігі | 100-ден астам | 100-50 | 50-ге дейін | | 2 | Топырақтың фитоуыттылығы (өсінділер санының кемуі), фонмен салыстырғандағы еселігі | 2-ден астам | 2,0-1,4 | 1,4-ке дейін | | Қосымша көрсеткіштер: | | 3 | Ластанған негізгі а/ш өнімдерінің үлесі, тексерілген көлемге шаққанда % | 50-ден астам | 50-25 | 25-ке дейін | | 4 | Қосымша көрсеткіштерді қараңыз (2.10-кесте) | | | | | ЕКО - катион алмасу сыйымдылығы |
|
|
