|
|
|
|
Қазақстан Республикасының экологиялық кодексіне 15-қосымша Радиоактивтік қалдықтардағы радионуклидтердің меншікті белсенділігінің ең төменгі мәнді деңгейлері (БК/КГ) | Радионуклид | Сұйық қалдықтар | Қатты қалдықтар | | Н-3 | 7,7 E + 04 | 1 E + 09 | | Ве-7 | 5,0 E + 04 | 1 E + 06 | | С-14 | 2,4 E + 03 | 1 E + 07 | | Na-22 | 4,3 E + 02 | 1 E + 04 | | Р-32 | 5,8 E + 02 | 1 Е + 06 | | Р-33 | 5,8 E + 03 | 1 Е + 08 | | S-35 | 1,1 Е + 04 | 1 Е + 08 | | С1-36 | 1,5 E + 03 | 1 E + 07 | | К-40 | 2,2 E + 02 | 1 Е + 05 | | Са-45 | 2,0 E + 03 | 1 Е + 07 | | Са-47 | 8,7 E + 02 | 1 Е + 04 | | Sc-46 | 9,3 E + 02 | 1 E + 04 | | Sc-47 | 2,6 E + 03 | 1 Е + 05 | | Sc-48 | 8,2 E + 02 | 1 Е + 04 | | V-48 | 6,9 E + 02 | 1 E + 04 | | Mn-52 | 7,7 E + 02 | 1 Е + 04 | | Mn-53 | 4,6 E + 04 | 1 E + 07 | | Mn-54 | 2,0 E + 03 | 1 E + 04 | | Fe-55 | 4,2 E + 03 | 1 Е + 07 | | Fe-59 | 7,7 E + 02 | 1 Е + 04 | | Co-56 | 5,6 E + 02 | 1 Е + 04 | | Co-57 | 6,6 E + 03 | 1 Е + 05 | | Co-58 | 1,9 E + 03 | 1 E + 04 | | Co-60 | 4,1 Е + 02 | 1 Е + 04 | | Ni-59 | 2,2 E + 04 | 1 Е + 07 | | Ni-63 | 9,3 E + 03 | 1 Е + 08 | | Zn-65 | 3,6 E + 02 | 1 Е + 04 | | Ge-71 | 1,2 E + 05 | 1 Е + 07 | | As-73 | 5,3 E + 03 | 1 Е + 06 | | As-74 | 1,1 Е + 03 | 1 Е + 04 | | As-76 | 8,7 E + 02 | 1 Е + 05 | | As-77 | 3,5 E + 03 | 1 Е + 06 | | Se-75 | 5,3 E + 02 | 1 E + 05 | | Br-82 | 2,6 E + 03 | 1 E + 04 | | Rb-86 | 5,0E + 02 | 1 Е + 05 | | Sr-85 | 2,5 E + 03 | 1 Е + 05 | | Sr-89 | 5,3 E + 02 | 1 E + 06 | | Sr-90 | 5,0 E + 01 | 1 Е + 05 | | Y-90 | 5,1 Е + 02 | 1 E + 06 | | Y-91 | 5,8 E + 02 | 1 E + 06 | | Zr-93 | 1,3 E + 03 | 1 Е + 06 | | Zr-95 | 1,5 E + 03 | 1 Е + 04 | | Nb-93m | 1,2 E + 04 | 1 Е + 07 | | Nb-94 | 8,2E + 02 | 1 Е + 04 | | Nb-95 | 2,4 E + 03 | 1 E + 04 | | Mo-93 | 4,5 E + 02 | 1 E + 06 | | Mo-99 | 2,3 E + 03 | 1 Е + 05 | | Tc-96 | 1,3 E + 03 | 1 E + 04 | | Tc-97 | 2,0 E + 04 | 1 E + 06 | | Tc-97m | 2,5 E + 03 | 1 Е + 06 | | Tc-99 | 2,2 E + 03 | 1 Е + 07 | | Ru-97 | 9,3 E + 03 | 1 E + 05 | | Ru-103 | 1,9 E + 03 | 1 Е + 05 | | Ru-106 | 2,0 E + 02 | 1 E + 05 | | Rh-105 | 3,8 E + 03 | 1 E + 05 | | Pd-103 | 7,3 E + 03 | 1 E + 06 | | Ag-105 | 3,0 E + 03 | 1 E + 05 | | Ag-110m | 5,0 E + 02 | 1 Е + 04 | | Ag-111 | 1,1 Е + 03 | 1 Е + 06 | | Cd-109 | 6,9 E + 02 | 1 E + 07 | | Cd-115 | 9,9 E + 02 | 1 Е + 05 | | Cd-115m | 4,2 E + 02 | 1 Е + 06 | | In-111 | 4,8 E + 03 | 1 Е + 05 | | In-114m | 3,4 E + 02 | 1 Е + 05 | | Sn-113 | 1,9 E + 03 | 1 Е + 06 | | Sn-125 | 4,5 E + 02 | 1 Е + 05 | | Sb-122 | 8,2 E + 02 | 1 Е + 05 | | Sb-124 | 5,6 E + 02 | 1 Е + 04 | | Sb-125 | 1,3 E + 03 | 1 E + 05 | | Те-123m | 9,9 E + 02 | 1 Е + 05 | | Те-125m | 1,6 E + 03 | 1 E + 06 | | Те-127m | 6,0 E + 02 | 1 Е + 06 | | Те-129m | 4,6 E + 02 | 1 Е + 06 | | Te-131m | 7,3 E + 02 | 1 Е + 04 | | Те-132 | 3,7 E + 02 | 1 Е + 05 | | 1-125 | 9,3 E + 01 | 1 E + 06 | | 1-126 | 4,8 E + 01 | 1 E + 05 | | 1-129 | 1,3 E + 01 | 1 Е + 05 | | 1-131 | 6,3 E + 01 | 1 Е + 05 | | Cs-129 | 2,3 E + 04 | 1 Е + 05 | | Cs-131 | 2,4 E + 04 | 1 E + 06 | | Cs-132 | 2,8 E + 03 | 1 Е + 04 | | Cs-134 | 7,3 E + 01 | 1 E + 04 | | Cs-135 | 6,9 E + 02 | 1 Е + 07 | | Cs-136 | 4,6 E + 02 | 1 E + 04 | | Cs-137 | 1,1 E + 02 | 1 Е + 04 | | Ba-131 | 3,1 E + 03 | 1 Е + 05 | | Ba-140 | 5,3 E + 02 | 1 Е + 04 | | La-140 | 6,9 E + 02 | 1 Е + 04 | | Ce-139 | 5,3 E + 03 | 1 Е + 05 | | Ce-141 | 2,0 E + 03 | 1 Е + 05 | | Ce-143 | 1,3 E + 03 | 1 Е + 05 | | Ce-144 | 2,7 E + 02 | 1 Е + 05 | | Pr-143 | 1,2 E + 03 | 1 Е + 07 | | Nd-147 | 1,3 E + 03 | 1 E + 05 | | Pm-147 | 5,3 E + 03 | 1 Е + 07 | | Pm-149 | 1,4 E + 03 | 1 E + 06 | | Sm-151 | 1,4 E + 04 | 1 Е + 07 | | Sm-153 | 1,9 E + 03 | 1 Е + 05 | | Eu-152 | 9,9 E + 02 | 1 Е + 04 | | Eu-154 | 6,9 E + 02 | 1 E + 04 | | Eu-155 | 4,3 E + 03 | 1 Е + 05 | | Gd-153 | 5,1 E + 03 | 1 E + 05 | | Tb-160 | 8,7 E + 02 | 1 Е + 04 | | Dy-166 | 8,7 E + 02 | 1 E + 06 | | Ho-166 | 9,9 E + 02 | 1 E + 06 | | Er-169 | 3,8 E + 03 | 1 E + 07 | | Tm-170 | 1,1 E + 03 | 1 E + 06 | | Tm-171 | 1,3 E + 04 | 1 Е + 07 | | Yb-175 | 3,2 E + 03 | 1 Е + 06 | | Lu-177 | 2,6 E + 03 | 1 Е + 06 | | Hf-181 | 1,3 E + 03 | 1 Е + 04 | | Та-182 | 9,3 E + 02 | 1 Е + 04 | | W-181 | 1,8 E + 04 | 1 E + 06 | | W-185 | 3,2 E + 03 | 1 E + 07 | | Re-186 | 9,3 E + 02 | 1 E + 06 | | Os-185 | 2,7 E + 03 | 1 E + 04 | | Os-191 | 2,4 E + 03 | 1 Е + 05 | | Os-193 | 1,7 E + 03 | 1 Е + 05 | | Ir-190 | 1,2 E + 03 | 1 Е + 04 | | Ir-192 | 9,9 E + 02 | 1 E + 04 | | Pt-191 | 4,1 E + 03 | 1 E + 05 | | Pt-193m | 3,1 E + 03 | 1 E + 06 | | Au-198 | 1,4 E + 03 | 1 E + 05 | | Au-199 | 3,2 E + 03 | 1 E + 05 | | Hr-197 | 8,2 E + 03 | 1 E + 05 | | Hg-203 | 7,3 E + 02 | 1 Е + 05 | | Tl-200 | 6,9 E + 03 | 1 E + 04 | | Tl-201 | 1,5 E + 04 | 1 E + 05 | | Tl-202 | 3,1 E + 03 | 1 Е + 05 | | Tl-204 | 1,2 E + 03 | 1 Е + 07 | | Pb-203 | 5,8 E + 03 | 1 Е + 05 | | Pb-210 | 2,0 E + 00 | 1 E + 04 | | Bi-206 | 7,3 E + 02 | 1 E + 04 | | Bi-207 | 1,1 E + 03 | 1 E + 04 | | Bi-210 | 1,1 E + 03 | 1 E + 06 | | Po-210 | 1,2 E + 00 | 1 E + 04 | | Ra-223 | 1,4 E + 01 | 1 Е + 05 | | Ra-224 | 2,0 Е + 01 | 1 E + 04 | | Ra-225 | 1,4 E + 01 | 1 Е + 05 | | Ra-226 | 5,0 E + 00 | 1 E + 04 | | Ra-228 | 2,0 E + 00 | 1 E + 04 | | Th-227 | 1,6 E + 02 | 1 Е + 04 | | Th-228 | 1,9 E + 01 | 1 Е + 03 | | Th-229 | 2,8 E + 00 | 1 E + 03 | | Th-230 | 6,6 E + 00 | 1 E + 03 | | Th-231 | 4,1 E + 03 | 1 Е + 06 | | Th-232 | 6,0 E + 00 | 1 E + 03 | | Th-234 | 4,1 E + 02 | 1 Е + 06 | | Pa-230 | 1,5 E + 03 | 1 E + 04 | | Pa-231 | 2,0 E + 00 | 1 E + 03 | | Pa-233 | 1,6 E + 03 | 1 Е + 05 | | U-230 | 2,5 E + 01 | E + 04 | | U-231 | 5,0 E + 03 | 1 Е + 05 | | U-232 | 4,2 E + 00 | 1 Е + 03 | | U-233 | 2,7 E + 01 | 1 E + 04 | | U-234 | 2,9 E + 01 | 1 E + 04 | | U-235 | 3,0 E + 01 | 1 E + 04 | | U-236 | 3,0 E + 01 | 1 E + 04 | | U-237 | 1,8 E + 03 | 1 E + 05 | | U-238 | 3,1 E + 01 | 1 E + 04 | | Np-237 | 1,3 Е + 01 | 1 E + 03 | | Np-239 | 1,7 E + 03 | 1 Е + 05 | | Pu-236 | 1,6 E + 01 | 1 Е + 04 | | Pu-237 | 1,4 E + 04 | 1 Е + 06 | | Pu-238 | 6,0 E + 00 | 1 Е + 03 | | Pu-239 | 5,6 E + 00 | 1 Е + 03 | | Pu-240 | 5,6 E + 00 | 1 Е + 03 | | Pu-241 | 2,9 E + 02 | 1 Е + 05 | | Pu-242 | 5,8 E + 00 | 1 Е + 03 | | Pu-244 | 5,8 E + 00 | 1 Е + 03 | | Am-241 | 6,9 E + 00 | 1 Е + 03 | | Am-242m | 7,3 E + 00 | 1 Е + 03 | | Am-243 | 6,9 E + 00 | 1 Е + 03 | | Cm-242 | 1,2 E + 02 | 1 Е + 05 | | Cm-243 | 9,3 E + 00 | 1 Е + 03 | | Cm-244 | 1,2 E + 01 | 1 E + 04 | | Cm-245 | 6,6 E + 00 | 1 E + 03 | | Cm-246 | 6,6 E + 01 | 1 Е + 03 | | Cm-247 | 7,3 E + 00 | 1 E + 03 | | Cm-248 | 1,8 E + 00 | 1 Е + 03 | | Bk-249 | 1,4 E + 03 | 1 Е + 06 | | Cf-246 | 4,2 E + 02 | 1 E + 06 | | Cf-248 | 5,0 E + 01 | 1 Е + 04 | | Cf-249 | 4,0 E + 00 | 1 E + 03 | | Cf-25O | 8,7 E + 00 | 1 Е + 04 | | Cf-251 | 3,9 E + 00 | 1 Е + 03 | | Cf-252 | 1,5 E + 01 | 1 Е + 04 | | Cf-253 | 9,9 E + 02 | 1 E + 05 | | Cf-254 | 3,5 E + 00 | 1 Е + 03 | | Es-253 | 2,3 E + 02 | 1 Е + 05 | | Es-254 | 5,0 E + 01 | 1 Е + 04 | | Es-254m | 3,3 E + 02 | 1 Е + 05 |
Қазақстан Республикасының экологиялық кодексіне 16-қосымша Қазақстандағы радиоактивтік қалдықтардың параметрлері | Қалдық түрлері | Физикалық жай-күйі | Радионуклидтік құрамы | Радиоактивтілік деңгейі | | 1. Ураннан өзге өндірістердің қалдықтары | | Тау жыныстары мен кендердің үлгілері мен сынамасы | қатты | U - Rа, Тһ - Ка | төмен-орташа | | Аршылған жыныстар және кондицияға жетпеген кендер | қатты | U - Rа, Тһ - Ка | төмен | | Су-мұнайлы шламдар | сұйық, қатты | U - Rа, Тһ - Ка | төмен | | Мұнай жабдықтарын тазарту шламдары | қатты | U - Rа, Тһ - Ка | төмен, орташа | | Радионуклидтермен ластанған материалдар мен жабдықтар | қатты | U - Rа, Тһ - Ка | төмен | | 2. Уран өндірісінің қалдықтары | | Тау жыныстары мен кендердің үлгілері мен сынамасы (бөлшектер өлшемі 150-0,07 мм) | қатты | U - Rа | төмен-орташа | | Аршылған жыныстар (бөлшектер өлшемі 400-15 мм) | қатты | U - Rа | төмен | | Кондицияға жетпеген кендер (бөлшектер өлшемі 400-15 мм) | қатты | U - Rа | төмен-орташа | | Радиометрлік фабрикалар қалдықтары (бөлшектер өлшемі 30-4 мм) | қатты | U - Rа | төмен-орташа | | Шоғырлап сілтілендіру қалдықтары (бөлшектер өлшемі 30-4 мм) | Сілтіленген ерітіндінің қалдықтары бар қатты | ТҺ-230 - Rа | төмен-орташа | | Кен және лабораториялық сулар | сұйық | U - Rа | төмен | | Тау-металлургия зауыттарының шламдары | Сұйық-қатты | ТҺ-230 - Rа | төмен-орташа | | Кен-химия комбинатының шламдары | сұйық | U-238,235 | төмен | | Радионуклидтермен ластанған материалдар мен жабдықтар | қатты | U - Rа | төмен-орташа | | 3. Энергетикалық және зерттеу редакторларының қалдықтары | | Арнайы кір жуатын орындар мен санитарлық қабылдағыштардың сулары | Сұйық | Сs-137,134 | төмен | | Трап сулары | сұйық | Сs-137,134 | орташа | | Кубтық қалдықтар, ион алмасатын шайырлар | Сұйық, қатты | Сs-137,134 | орташа | | Реактордың негізгі контурының жабдықтары, ыстық камера қалдықтары | Қатты | Сs-137,134 | орташа, жоғары | | Радионуклидтермен ластанған - қалдық заттар, киім-кешек, сүзгілер, сынықтары және т.с.с | қатты | Сs-137,134 | төмен | | Пайдаланылған ядролық отын | Қатты | U, Рu, Сs, Sr и др. | жоғары | | 4. Ядролық жарылыстар салдарынан түзілген қалдықтар | | Ластанған топырақтар, грунттар | Қатты | Сs-137, Sr-90 | төмен | | Ластанған топырақтар, грунттар | Қатты | Рu-239, Сs-137, Sr-90 | төмен | | 5. Радиоизотоптық өнімдердің қалдықтар | | Ампульді | Қатты | Жартылай ыдырау уақыты кемінде 30 жыл немесе 30 жылға тең | төмен, орташа | | Ампульді | Қатты | Жартылай ыдырау уақыты 30 жылдан астам | төмен, орташа | | Ластанған топырақтар, грунттар, жабдықтар мен материалдар | қатты | Жартылай ыдырау уақыты кемінде 30 жыл немесе 30 жылға тең | төмен, орташа | | Ластанған топырақтар, грунттар, жабдықтар мен материалдар | Қатты | Жартылай ыдырау уақыты 30 жылдан астам | төмен, орташа |
Қазақстан Республикасының экологиялық кодексіне 17-қосымша Топырақтағы кейбір радионуклидтердің концентрациясы, оған сәйкес келетін жер бетінен 1 м биіктіктегі сіңірілген дозаның қуаты | Топырақтың типі | Радионуклидтердің концентрациясы, нКи/кг (Бк/кг) | Дозаның қуаты, мкрад/ч (10-8 Гр/ч) | | калий-40 | уран-238 | Торий-232 | | Сұр топырақ | 18(660) | 0,85(31) | 1,3(48) | 7,4 (7,4) | | Сұр-қоңыр | 19(770) | 0,75 (27) | 1,1 (41) | 6,9 (6,9) | | Каштан | 15 (450) | 0,72 (26) | 1,0(37) | 6,0 (6,0) | | Қара топырақ | 11 (410) | 0,58 (21) | 0,97 (36) | 5,1 (5,1) | | Орманды сұр | 10(370) | 0,48 (17) | 0,72 (27) | 4,1 (4,1) | | Қарашірінді-күлгін | 8,1 (290) | 0,41 (15) | 0,60 (22) | 3,4 (3,4) | | Күлгін | 4,0(15) | 0,24 (9) | 0,33 (12) | 1,8 (2,8) | | Шымтезекті | 2,4 (88) | 0,17(6) | 0,17(6) | 1,1(1,1) | | Дүние жүзі үшін орташа | 10 (370) | 0,7 (26) | 0,7 (26) | 4,6 (4,6) | | Осыған тән аралық | 3-20 (100-740) | 0,3-1,4 (11-54) | 0,2-1,3 (7-48) | 1,4-9,0 (1,4-9,0) |
Қазақстан Республикасының экологиялық кодексіне 18-қосымша Экологиялық жағдайды бағалау өлшемдерi 1. Аумақтың экологиялық жағдайын бағалау үшін қолданылатын, халықтың денсаулық жағдайын бағалауға арналған медициналық-демографиялық көрсеткіштер. Негізгі медициналық-демографиялық көрсеткіштерге: қоршаған ортаның ластануына байланысты ауру бала өлімі, медициналық-генетикалық бұзылулар, айрықша және онкологиялық аурулар жатады. Экологиялық тұрғыдан қолайсыз аумақтар бойынша медициналық-демографиялық көрсеткіштер осы климаттық географиялық аймақтардың бақылау (фондық) аумағындағы осыған ұқсас көрсеткіштермен салыстырылады. Осындай бақылау (фондық) аумақтар ретінде медициналық-демографиялық көрсеткіштердің неғұрлым қолайлы мәні белгіленетін елді мекендер немесе олардың жекелеген бөліктері алынады. Мұндай көрсеткіштерді экологиялық (санитарлық-гигиеналық) жағдайы қолайлы бірнеше (үш немесе одан көп) аумақтар бойынша, қала және ауыл халқы үшін бөлек-бөлек айқындау ұсынылады. Ең төменгі бірнеше көрсеткіштің орташа шамасы бақылау (фондық) мән ретінде қабылданады. Бақылау шамасы ретінде республика және облыс бойынша тек қана орташа көрсеткіштерді пайдалануға болмайды. 10 жыл ішінде есептелетін көрсеткіштерді және (немесе) осы кезең ішіндегі олардың өсуін алған жөн. Салыстырмалы түрде сирек кездесетін аурулар, сондай-ақ антропогенді табиғаттың қоршаған орта факторларымен этиологиялық байланысты айрықша аурулар және денсаулықтың басқа да бұзылулары үшін ерекшелік жасауға болады. Аумақ бойынша өткен жылдардың деректерін сараптама жүргізу кезінде олардың мөлшерімен салыстыру үшін бақылау цифрлары ретінде пайдалануға да жол беріледі. Медициналық көрсеткіштерді есептеу кезінде мемлекеттік медициналық статистика, арнаулы ақпараттық жүйе, жекелеген аурулар бойынша тізілім деректері, сондай-ақ тар алу немесе топтық (когорталық) зерттеулер нәтижелері (ұсынылатын ақпараттың сенімділігі ескерілген) пайдаланылуы мүмкін. Медициналық-демографиялық көрсеткіштер бойынша материалдар әзірлеу кезінде толық бастапқы материалды міндетті түрде табыс ету керек, осының негізінде аумақты экологиялық қолайсыз аймаққа жатқызу туралы мәселе қойылады. Табыс етілетін материалдарда «Негізгі көрсеткіштер» бөлімі бойынша және, мүмкіндігінше, «Қосымша көрсеткіштер» бөлімі бойынша толық ақпарат болуға тиіс. Аумақтар осы аталған көрсеткіштерден басқа, қалауынша, денсаулық жағдайын және оған қоршаған табиғи орта ластануының әсерін сипаттайтын кез келген басқа да материалдар табыс етуі мүмкін. Төтенше экологиялық жағдай аймағын немесе экологиялық апат аймағын айқындау экологиялық қолайсыздықтың неғұрлым жоғары деңгейін көрсететін бір немесе бірнеше негізгі және қосымша көрсеткіштер бойынша жүзеге асырылады. | № | Көрсеткіш | Параметр | | экологиялық апат аймағы | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | 1 | 2 | 3 | 4 | | Негізгі көрсеткіштер: | | 1 | 5 жасқа дейінгі бала өмірінің артуы және құрылымының өзгеруі | 1,5 есе және одан артық | 1,3-нан 1,5 есеге дейін | | 2 | Артуы және құрылымының өзгеруі | | | | 3 | - перинатальды өлім | 1,5 есе және одан артық | 1,3-нан 1,5 есеге дейін | | 4 | - бала өлімі | 1,5 есе және одан артық | 1,3-нан 1,5 есеге дейін | | Медициналық генетикалық көрсеткіштер: | | 5 | Жаңа туған балада туа біткен кемістіктер жиілігінің және түсініктердің артуы | 1,5 есе және одан артық | 1,3-нан 1,5 есеге дейін | | 6 | Балалар мен ересектер ауруының өзгеруі: | | | | 7 | - жекелеген нозологиялық формалар мен жас тобы бойынша таралудың ұлғаюы, ауру құрылымының өзгеруі | 2 есе және одан артық | 1,5-нан 2 есеге дейін | | 8 | Онкологиялық аурулар (ауру және өлім): | | | | 9 | жекелеген формалары; | 2 есе және одан артық | 1,5-нан 2 есеге дейін | | 10 | балалардағы қатерлі ісіктер. | 2 есе және одан артық | 1,5-нан 2 есеге дейін | | 11 | Этиологиясы жағынан аумақтың ластану сипатына байланысты өзіндік аурулар | осындай аурулардың болуы | | Қосымша көрсеткіштер: | | 12 | Әйелдердің репродукциялық функциялары бұзылуының артуы 1, 2, 3: | | | | 13 | - жүктіліктің өту барысы мен босанудың ауыр болуы (1000 жүкті әйелге шаққандағы жағдайлардың жиынтық саны); | 2 есе және одан артық | 1,5-нан 2 есеге дейін | | 14 | босанудың ауыр болуы (1000 жүкті әйелге шаққандағы жағдайлардың жиынтық саны); | 2 есе және одан артық | 1,5-нан 2 есеге дейін | | 15 | толық жетіліп туған сәбилердің қанағаттанарлықсыз жағдайы (АПГАР бойынша бағалау, толық жетіліп туған 1000 сәбиге шаққандағы жағдайлардың жиынтық саны). | 2 есе және одан артық | 1,5-нан 2 есеге дейін | | 16 | Дене салмағы < 2500 г.2 кем балалардың туу жиілігі | Өлшемдер негізгі көрсеткіштер өзгерісінің айқындық дәрежесі ескерілген сараптамалық баға бойынша белгіленеді. | | 17 | Жаңа туған балалардың дене массасындағы, бойындағы, бас бітіміндегі арақатынастың, жыныстардың арақатынасының өзгеруі - бақыланатын аумақтардағы осыған ұқсас көрсеткіштерден ауытқу | Өлшемдер негізгі көрсеткіштер өзгерісінің айқындық дәрежесі ескерілген сараптамалық баға бойынша белгіленеді. | | 18 | Еркектер мен әйелдердің орташа өмір сүру ұзақтығы: | Е | Ә | Е | | | 19 | бақыланатын аумақтардағы осыған ұқсас көрсеткіштерден артта қалу, жылмен: | | | | 15 жаста | 3,4-тен астам | 2,5-тен астам | 3,4 | 2,5 | | 35 жаста | 2,5-тен астам | 25,0-тен астам | 2,5 | 2,4 | | 65 жаста | 2,0-тен астам | 1,7-тен астам | 2,0 | 1,8 | | 20 | Ана өлімі: Бақыланатын аумақтармен салыстырғанда артуы4. | Өлшемдер негізгі көрсеткіштер өзгерісінің айқындық дәрежесі ескерілген сараптамалық баға бойынша белгіленеді. | | 21 | Бала денесінің дамуы: денесінің дамуында ауытқу бар балаларды өңірлік 7-10-жылдық мерзім стандартымен бағалау кезінде олардың үлесінің артуы5. | 50% және одан астам | 30-дан 50%-ке дейін | | 22 | Балалардың психикалық дамуы: психикалық дамуында ауытқу бар балалардың үлесі | 20% және одан астам | 10-нан 20%-ке дейін | | 23 | Генетикалық бұзылу: адам жасушаларындағы генетикалық бұзылу (хромосомалық аберрациялар, ДНК-нің үзілуі және т.б.) жиілігінің артуы | 3 есе және одан көп | 3 есеге дейін | | 24 | Ауа, су және басқа да орта компоненттерінің сынамаларында жиынтық мутогендік әсер деңгейінің артуы кезінде | 3 есе және одан көп | 3 есеге дейін | | 25 | Иммундық мәртебенің өзгеруі: иммунограммасында морфологиялық және гуморальды көрсеткіштер бойынша айқын ауытқу бар адам санының көбеюі | Өлшемдер негізгі көрсеткіштер өзгерісінің айқындық дәрежесі ескерілген сараптамалық баға бойынша белгіленеді. | | 26 | Адамның биосубстраттарындағы (қан, зәр, шаш, тіс, сілекей, плацент, ана сүті және т.б.) уытты химиялық заттардың құрамы, рұқсат етілген биологиялық деңгейден асып кетуі | 25-қосымшаға сәйкес |
Ескертулер: 1, 2-тармақтарға ескерту: кемінде 30 мың адам тұратын аумақта 5 жылдағы және кемінде 50 мың адам тұратын аумақта - 3 жылдағы бақылау (фондық) мәнімен салыстырғанда орташа мәннің асып кетуі, қала және ауыл халқы үшін бөлек-бөлек. 1, 2-тармақтарға ескерту: сәбилер өлімінің дәстүрлі құрылымының өзгерістері де есепке алынады. Негізгі көрсеткіштердің 1-тармағына ескерту: өлі туған балалар санының қатынасы. 2. Қалалық елді мекендер аумағы ауасының ластануы. Ауа бассейні ластануының теріс әсері, олар ықтимал экологиялық апат аймақтарын тексеру кезінде есепке алынуға тиіс негізгі екі жолмен: ластанған ауамен тікелей түйісу нәтижесінде; атмосферадан ластаушы заттардың түсуі және су мен топырақтың қайталама ластануы нәтижесінде пайда болады. Әсер етудің кеңістіктік ауқымы ластау көздері мен әсер ету объектілерінің сипаттамасына қарай аса кең шекте өзгермелі түрде байқалады. Жекелеген жергілікті кездерден шығатын ластаушы заттардың концентрациясы қоспалардың таралу және түсу процесінің нәтижесінде қашықтаған сайын тез азая береді. Ең жоғары концентрация тұрбалардың 20 биіктігі шамасындағы қашықтықта байқалады. Сондықтан осындай көздерден адам денсаулығына қауіпті концентрациялар, әдетте, 10-100 шаршы км-ден аспайтын алаңда байқалады. Атмосфераның ластануына сезімталдығы адамға қарағанда бірнеше есе жоғары қылқан жапырақты ағаштар үшін өсімдіктің зақымдану алаңы 100-1000 шаршы км-ге жетуі мүмкін. Ірі өнеркәсіп агломерацияларында жекелеген көздерден ластанудың қабатталуы жүреді және теріс әсердің жалпы көлемі агломерацияның өзінің көлеміне жақын болуы немесе одан асып кетуі мүмкін. Атмосфералық ауа ластануының дәрежесі қауіптілік сыныбын, ауа ластануының биологиялық әсер етуінің жиынтығы мен ШРК асып кетуінің жиілігі есепке алына отырып, ШРК асып кетуінің еселігі бойынша белгіленеді. Қолданыстағы ШРК-ға сәйкес, ауаның ластану дәрежесін бағалау үшін соңғы бірнеше жыл ішіндегі, бірақ кемінде 2 жылдағы, іс жүзіндегі ең жоғары біржолғы және орташа тәуліктік концентрация пайдаланылады. Өлшеу нәтижелері өңделіп, әрбір бекет, зат және байқау жылы үшін жеке-жеке табыс етіледі. Әрбір зат бойынша кемінде 200 байқау (сынама) болуға тиіс. 1) Орташа тәуліктік концентрация бойынша атмосфералық ауа ластануының дәрежесін бағалау. Ластану дәрежесін бағалау үшін 24 сағат ішінде үздіксіз аспирациялау немесе тәулігіне кемінде 4 рет, уақыт аралығы бірдей үзілісті аспирация арқылы алынған орташа тәуліктік сынама пайдаланылады. Іріктелген орташа тәуліктік сынамалардан барлық концентрация талданады. Әрбір орташа тәуліктік концентрация үшін «К»-ның асып кету еселігі есептеледі. Талданып отырған кезеңге (жылға) «К» көрсеткіші бойынша есептелген қатар 2.4-кестеде келтірілген өлшемдерге сәйкес бағаланады. Жиынтық әсері бар заттар комбинациясы болған жағдайда (2.2) формулаға ұқсас, келтірілген Ссс пр. орташа концентрациясы есептеледі. Бағалау Ссс пр. бойынша жүргізіледі. Көрсетілген өлшемдерді есепке ала отырып, аумақтар атмосфера ластануының барлық типі бойынша материалдар табыс етеді, олардың негізінде аумақты қандайда бір аймаққа жатқызудың сараптамалық бағалауы жасалады. Орташа тәуліктік концентрация бойынша атмосфералық ауа ластануының дәрежесін бағалау | Қауіптілік сыныбы | Экологиялық апат | Төтенше экологиялық жағдай | | К | тәулік саны (N) c К | К | тәулік саны (N) c К | | I II III IV | >3 >5 >7,5 >12 | 7<N<20 қатарынан 7<N<20 қатарынан > 30 қатарынан > 30 қатарынан | 2-3 3-5 5-7,5 8-12 | 7<N<20 қатарынан 7<N<20 қатарынан >30 қатарынан >30 қатарынан |
2) Атмосфералық ауаның ластануын ең жоғары-біржолғы (біржолғы) концентрациялар бойынша бағалау Өлшеу нәтижелерін бағалаудың сенімділігін жоғарылату және кездейсоқ шамаларды болғызбау үшін материалды статистикалық өңдеу пайдаланылады, ол концентрациялардың өзгеруін есепке ала отырып, болатын жағдайлардың 95 %-інде оның есептік концентрация деңгейінде немесе одан төмен болатын мәніне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Асып кету еселігі (К) (2.1) формуласы бойынша (С95)-ті ең жоғары біржолғы ШРК-ға бөлу арқылы есептеледі. С95 К = ------- ПДК (2.1.) Атмосфералық ауада биологиялық әрекеттің жиынтық әсері бар заттар болған жағдайда жиынтықтайтын заттардың біріне келтірілген концентрация (С95 пр) (2.2) формула бойынша есептеледі: ПДК1 ПДК1 ПДК1 С95пр = C1+C2 ------ + С3 ------ +...+ Сn ------ ПДК2 ПДК3 ПДКn (2.2.) Жиынтықтайтын заттардың комбинациясы үшін атмосфералық ауаның ластану дәрежесін бағалау келтірілген концентрация бойынша жүргізіледі. Осындай заттардың сомасын қауіптілік сыныбының қолайлылығы төмен заттарға келтіру ұсынылады. Ескертулер. 1. Атмосфералық ауаның бенз/а/пиренмен (БАП) ластануы өнеркәсіп орындары орналасқан аумақтарда ғана елеулі маңызы болуы мүмкін, олар үшін БАП шығарындылардың алдыңғы қатарлы компоненттерінің бірі болып табылады (анод заводтары, алюминий өнеркәсібі, кокс-қыздыру өнеркәсібі және басқалар); 2. Көрсетілген өлшемдер бойынша, қалқыма заттар бойынша ластанудың артып кетуі болған жағдайда заттардың физикалық-химиялық қасиеттері туралы деректер бір мезгілде табыс етіледі. | Көрсеткіштер | Экологиялық апат | Төтенше экологиялық жағдай | | К | өлшемдер %-ы К-ден жоғары | К | өлшемдер %-ы К-ден жоғары | | I сынып II сынып III сынып IV сынып | >5 >7,5 >12,5 >20,0 | > 30 > 30 > 50 > 50 | > 3-5 >5-7,5 8-12,5 12,5-20 | > 30 > 30 > 50 > 50 |
3) Атмосфералық ауаның орташа жылдық ластануын кешенді көрсеткіштер бойынша бағалау. Атмосфералық ауада ластаушы заттардың орташа жылдық концентрацияларын есептеген кезде қаланың және өнеркәсіп орталықтарының бірнеше жыл ішіндегі, бірақ кемінде екі жылдағы ауаның ластану жай-күйі туралы деректер пайдаланылады. Ауаның ластану дәрежесі заттардың орташа жылдық ШРК-ның артып кетуі еселігі, олардың қауіптілік сыныбы, берілген деңгейдегі концентрацияның жол берілетін қайталануы, ауада бір мезгілде болатын заттардың мөлшері және олардың қосылған әрекет коэффициенті ескеріліп есептеледі. ШРКг-ның орташа жылдық мәні ШРКсс-тың орташа тәуліктік мәні арқылы, мына арақатынас бойынша көрсетіледі: ШРКг= ШРКсс Әртүрлі заттар үшін «а» коэффициентінің мәні | Заттар | «а» коэффициенті | | 1 | 2 | | Аммиак, азот тотығы, азот қос тотығы, бензол, бенз/а/перен, марганец қос тотығы, озон, сұр қос тотық, күкіртті көміртегі, синтетикалық майлы қышқылдар, фенол, формальдегид, хлоропрен. | 1 | | Трихлорэтилен | 0,4 | | Аминдер, анилин, қалқыма заттар (шаң), көміртегі қышқылы, хлор | 0,34 | | Күйе, күкірт қышқылы, фосфор ангидриді, фторидтер (қатты) | 0,3 | | Ацетальдегид, ацетон, диэтиламин, толуол, фторлы сутегі, хлорлы сутегі, этилбензол | 0,2 | | Акролеин | 0,1 |
Ауаның қауіптілік сыныбы әртүрлі заттармен ластану дәрежесі ШРК бойынша нормаланған олардың концентрациясын қауіптіліктің 3-сыныбындағы заттардың концентрациясына мына формула бойынша «келтіру» арқылы айқындалады: К3кл = Кjn мұнда n - изотиімділік коэффициенті, j - қауіптілік сыныбы (J=1 үшін n = 2,3; J=2 үшін n = 1,3; J=4 үшін n = 0,87). (ШРК бойынша нормаланған концентрациясының шамасы 1-сынып үшін 2,5-тен жоғары, 2-сынып үшін 5-тен жоғары, 3-сынып үшін 8-ден жоғары және 4-сынып үшін 11-ден жоғары, 3-сыныпқа "келтіру" ШРК бойынша нормаланған концентрациялардың мәнін тиісінше 3,2; 1,6; 1 және 0,7-ге көбейту арқылы жүзеге асырылады). Егер атмосфералық ауа қауіптіліктің әртүрлі сыныбына жататын заттармен ластанса, Р кешенді көрсеткішін есептеу жүргізіледі. Р кешенді көрсеткішін есептеу мына формула бойынша жүргізіледі: Р = Sqrt(Sum(К^2j) мұнда Sqrt(Sum(К^2j) - ШРК бойынша нормаланған концентрациялар квадраты сомасынан квадрат түбір, бұл концентрация 3-сынып заттарының осындай концентрациясына келтірілген, j - заттың нөмірі. Атмосфералық ауаның жиынтық ластану дәрежесін Р кешенді көрсеткіші бойынша бағалау 2.6-кестенің деректеріне сәйкес жүргізіледі. Бұл орайда егер кешенді көрсеткіште кез келген заттың бір затқа арналған көрсеткіш шамасынан асып кететін мәні болса, бұл жағдайда ластану дәрежесін бағалау осы зат бойынша да жүзеге асырылады. Атмосфералық ауаның орташа жылдық ластануын кешенді көрсеткіштер бойынша бағалауға арналған кешенді көрсеткіш | Заттар саны үшін Р | Параметрі | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | экологиялық апат | Төтенше экологиялық жағдай | | 1 зат | 16-дан астам | 8-16 | 1 | | 2-4 зат | 32-ден астам | 16-32 | 2 | | 5-9 зат | 48-ден астам | 32-48 | 3 | | 10-16 зат | 64-тен астам | 48-64 | 4 | | 16-25 зат | 80-нен астам | 64-80 | 5 |
3. Орталықтандырылған сумен жабдықтаудан алынатын ауыз суға байланысты санитарлық-эпидемиологиялық жағдайды бағалау Сумен жабдықтау көздерінің үдемелі ластануы және рекреациялық мақсаттағы су объектілерінің санитарлық-эпидемиологиялық жай-күйінің салдарынан ауыз су сапасының адамдардың денсаулығына қауіп туғызатындай төмендеуі адамдардың тіршілік ету ортасы өзгеруінің маңызды факторы болып табылады және аумақтың экологиялық қолайсыздық дәрежесін айқындау кезінде маңызды рөл атқарады. Санитарлық-эпидемиологиялық қолайсыздық дәрежесі туралы қорытынды негізгі көрсеткіштердің теріс мәні айтарлықтай ұзақ мерзім (кемінде бір жыл) ішінде тұрақты сақталуы негізінде жасалуы мүмкін. Бұл орайда, әдетте, нормадан ауытқу бірнеше өлшемдер бойынша байқалуға тиіс, бұған су көздері мен ауыз судың патогенді микроорганизмдермен және жұқпалы аурулар қоздырғыштарымен, сондай-ақ ерекше уытты (аса қауіпті) заттармен ластану жағдайлары қосылмайды, мұндайда қолайсыздық туралы қорытынды бір өлшем негізінде жасалады. Су көздері мен ауыз судың қауіптіліктің үшінші және төртінші сыныбына жатқызылған заттармен ластануын сипаттайтын көрсеткіштер, сондай-ақ судың физикалық-химиялық қасиеті мен органолептикалық сипаттамасы қосымша көрсеткішке жатады. Қосымша көрсеткіштер су көздерінің негізгі көрсеткіштер бойынша айқындалған үдемелі антропогендік ластану дәрежесін растау үшін пайдаланылады. 1) Орталықтандырылған сумен жабдықтаудан алынатын ауыз суға байланысты санитарлық-эпидемиологиялық жағдайды бағалауға арналған көрсеткіштер | № | Көрсеткіштер | Параметр | Салыстырмалы түрде қанағаттанарлық жағдай | | экологиялық апат | Төтенше экологиялық жағдай | | 1 | Жалпы микроб саны (1 мл-дегі колония құрайтын бактериялар) | 250-ден астам | 50-250 | 50-ден аспайды | | 2 | Жалпы колиформды бактериялар (100 мл-дегі бактерия саны)1 | 10-нан астам | жекелеген түрде кездеседі | жоқ | | 3 | Термотолерантты колиформды бактериялар (100 мл-дегі бактериялар саны)2 | 10-нан астам | жекелеген түрде кездеседі | жоқ | | 4 | Колифагтар (100 мл-де (БОЕ) | 10-нан астам | 10-нан кем | жоқ | | 5 | Сульфитредуцияланатын клостридиялар споралары (20 мл-дегі спора саны )3 | 10-нан астам | жекелеген түрде кездеседі | жоқ | | 6 | лямблия цисталары (50 л-дегі циста саны)4 | 100-ден астам | 1-100 | жоқ | | 1 Бір жылдағы зерттелетін сынамалар саны кемінде 100 болған кезде, сыртқы және ішкі су құбыры желісінің су бөлетін жерінен 12 ай бойы алынатын сынамалардың 95%-ында жалпы колиформды бактериялар бойынша нормативтердің асып кетуіне жол берілмейді. | | 2 Термотолерантты колиформды бактерияларды анықтаған кезде алынған 100 мл сынама бойынша үш рет зерттеу жүргізіледі. 3 Сульфитредуцияланатын клостридиялардың ұрығын анықтау суды тазалау технологиясының тиімділігін бағалау кезінде жүргізіледі. | | 4 Лямблиялардың цистасы анықтау жер бетіндегі көздерден алынатын сумен жабдықтау құрылғылары суының сынамаларында ғана, суды тарату желісіне берер алдында жүргізіледі. |
|
|
