- Үкiмет пен жергiлiктi мемлекеттік органдардың әлеуметтiк төлемдер бойынша бюджеттік берешектерi проблемаларын шешу;
- қысқы кезеңде тыныс-тiршiлiк жүйелерiн қамтамасыз ету;
- жүйелiк өзгерістердiң тепе-теңестiрiлген саясатын қалыптастыру және iске асыруды бастау;
- Үкiметтiң iс-қимыл бағдарламасын бекіту;
- индустриалдық және аграрлық саясаттың тетiктерiн әзiрлеу;
- әлеуметтiк саясаттың тетiктерiн қалыптастыру;
- мемлекеттік перспективалық жоспарды, мемлекеттік бюджеттi және заң жобалары жұмыстарының жоспарын қалыптастыру;
- жаңа Салық кодексi мен Мемлекеттік бюджеттiң жобаларын талқылау және Парламентке енгізу.
?кімет көрсетiлген шараларды өзiнiң қызметiнiң алғашқы қадамынан бастап жүргiзе бастады және бұдан әрi өзiнiң жұмысын қалыптастырылған жоспарлар мен бағдарламалар бойынша жүзеге асыра отырып оларды 2000 жылы жалғастырады.
Үкiмет басты нарықтық субъектiлердiң (рынок агенттерiнiң) контексiнде мынадай басымдықтарды жариялайды:
- мемлекеттік бюджет;
- нақты сектор;
- әлеуметтiк сала;
- қаржы секторы.
?кімет әлеуметтiк-экономикалық саясаттың шешушi элементтерi ретiнде мыналарды қарайды:
- макроэкономикалық саясат;
- салықтық-бюджеттік саясат;
- аграрлық-индустриалдық саясат;
- әлеуметтiк саясат;
- микроэкономикалық саясат;
- ақша-несие саясаты;
- аймақтық саясат.
Үкiмет мейлiнше өткiр әлеуметтiк-экономикалық проблемаларды шешу тұрғысында өзiнiң қалауын мынадай басымдықтарға жасауды қажеттi деп есептейдi:
- әлеуметтiк төлемдер;
- кедейлiкпен және жұмыссыздықпен күрес;
- төлем жасамау проблемаларын шешу;
- денсаулық сақтауды қаржыландыру және осы салада реформаларды жалғастыру;
- халықты электр энергиясымен және жылумен қамтамасыз ету;
- қылмысқа, бiрiншi кезекте оның ұйымдасқан нысандарына, сыбайлас жемқорлыққа және нашақорлыққа қарсы күрес.
3. Мақсаты мен мiндеттерi
Үкiмет негiзгi әлеуметтiк параметрлердiң нашарлауына жол берместен әлеуметтiк-экономикалық процестердiң үйлесiмсiздiгі мен теңестiрiлмегендiгiн жоюды өзiнiң алдағы кезеңдегі басты мiндетi деп бiледi.
Үкiмет 2002 жылы жалпы iшкi өнiмнiң 1999 жылдың деңгейiне қарағанда 10-11 %-ке өсуiн қамтамасыз етпек ниетте.
Үкiмет 2005 жылы:
- инфляцияның деңгейiн 4-5%-ке дейiн жеткізудi;
- мемлекеттік бюджеттiң тапшылығын ЖIӨ-ден 1,2 %-ке дейiн төмендетуге қол жеткізудi;
- сауда балансының оң сальдосына шығуды;
- жұмыссыздықтың деңгейiн белсендi жұмыспен қамтылған халықтың 13%-нен 8%-не дейiн төмендетудi:
- халықтың нақты кiрiсiн арттыруды;
- кедейлiктiң деңгейiн төмендетудi өзiнiң мақсаты етiп қояды.
Үкiмет қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшiн Ұлттық Банкпен бiрлесiп мынадай мiндеттердi жүзеге асырмақ ниетте:
ақша-несие саясаты саласында:
- өнiмдердi экспорттаушылардың валюталық пайдасының 50 %-iн мiндеттi сатуды тоқтату;
- ұлттық валютаның тепе-тең бағамын қалыптастыру;
- Ұлттық Банктiң қайта қаржыландыру ставкаларын нақты есептеулермен дұрыс қолдау;
- жеке адамдардан валютаны сатуға арналған алымды тоқтату;
- мемлекеттік экспорттық-импорттық банктiң даму банкi ретіндегі ролiн едәуiр арттыру;
- векселдiк айналымды енгізу;
- халықтың екiншi деңгейдегi банктерге салымдарын 170 млрд. теңгеге дейiн жеткізу оның iшiнде депозиттердi ұжымдық сақтандырудың тетiктерiн енгізу және почталық-жинақ жүйесiн дамыту арқылы;
- сақтандыру рыногын қалыптастыру мен дамытуды жеделдету;
- бiрқатар әлеуметтiк бағдарламаларды сақтандыру принципiне көшiру;
бюджеттік саясат саласында:
- орталық пен аймақтардың бюджеттік өзара қатынастарын орта мерзiмдi тұрақты нормативтердiң принциптерiне көшiру;
- перспективалық бюджеттік жоспарлауды жүзеге асыру.
- нормативтiк құқықтық базаны кеңейтудiң және дамытудың негiзiнде мемлекеттік шығыстарды басқару;
- сырттан қарыз алудың стратегиясын қатайту;
- бюджеттік процестi регламенттеу оның транспаренттiгi мен алқалылығын күшейту;
- бюджеттік қаражатты түпкiлiктi заемшыларға қайтаруға қадамдарды қатайту;
салықтық саясат саласында:
- акцизделетiн тауарлардан түсiмдердi арттыру арнаулы бағдарламаларды әзiрлеу және енгізу;
- кеден және салық органдарының жұмысын автоматтандыруды жеделдету;
- шағын бизнестің сауда мен қызметтер көрсету салаларын, қолма-қол ақшамен жұмыс істейтін басқа да секторларын кесімді салықтық төлемдер принципіне көшіру;
- адал емес салық төлеушілерді көпшілік алдында, оның ішінде БАҚ арқылы әшкерелеу, жоспардағы тапсырмалардың орындалуын қамтамасыз етпеген жергілікті салық және кеден органдары басшыларының аты-жөндерін жариялау;
- шығындардың құрамын қатаң айқындау саясатын жасау;
- дәрменсіз кәсіпорындардың тізілімін қалыптастыру;
- жалпы салықтық ауырлықты жеңілдету;
экономиканың нақты секторында:
- төлем жасамау проблемасын шешу;
- Үкімет пен жергілікті атқарушы органдардың нақты секторының алдындағы міндеттемелерін кезең-кезеңмен өтеу;
- сыртқы сауданы одан әрі ырықтандыру;
- қосарланған салық салу проблемаларын шешу;
- Үкiметтiң өндiрушiлерге өнiмдерiн сатуға белсенді жәрдемдесуi;
- баспа-бас айырбас және қолма-қол ақша операцияларының үлесiн қысқарту;
- банкроттықтың рәсiмдерiн оңайлату;
- подрядтар мен заемдарды ұйымдастыру кезiнде отандық өндiрушiге басымдықтар;
- халық пен өндiрушiлердiң отандық өнiмдердi сатып алуы жөніндегі қоғамдық акцияларды қолдау.
әлеуметтiк қорғау саласында:
- кедейлiк пен жұмыссыздық деңгейiнiң тұрақты мониторингi;
- шағын несиелендiру бағдарламаларын дамыту;
- қосымша жұмыс орындарын құру мақсатында жұмыс берушiлерге артықшылықтар берудiң тетiктерiн жетiлдiру;
- шетелдiк жұмыс күшiн әкелудi лимиттеу;
- жұмыс iстемей тұрған кәсiпорындарды жандандыру;
- бiрқатар әлеуметтiк бағдарламаларды республикалық деңгейден жергiлiктi деңгейге және сақтандыру рыногын дамыту;
- кедейлік шегінің өлшемдерін әлеуметтік жәрдемақылар төлеудің негізгі өлшемдері ретінде қолдану;
- зейнетақы реформасының тетіктерін жетілдіру.
4. Әлеуметтiк-экономикалық саясаттың
негізгі бағыттары
4.1. Макроэкономика
Мұның алдындағы дағдарысты кезең бәрiнен де бұрын көршiлес ТМД мемлекеттерiнде валютаның терең құнсыздануы жүргізiлуi тұрғысында әлемдiк рыноктар конъюнктурасының күрт нашарлауымен қатар, теңгенiң нақты бағамы көтерiлуiмен байланысты болған терең макроэкономикалық дағдарыс болды.
Соның салдарынан Қазақстанда өндiрiлетiн тауарлардың басым көпшiлiгi бағасы жөнiнен шетелде өндiрiлген тауарлармен салыстырғанда бәсекеге қабiлетсiз болып шықты. Бұдан кейiн отандық тауар өндiрушiлер үшiн сату рыногының тарылуы экономикалық дағдарыстың негізгi факторына айналды. Бұл өз кезегiнде жұмыссыздықтың жоғары деңгейiнiң пайда болуына, бюджеттiң шығыс бөлiгi мейлiнше баяу қысқарған кезде кәсiпорындар мен халықтан салық алу кiрiстерi түсуiнiң күрт төмендеп кетуiнен туындаған бюджеттік дағдарыстың күшеюiне, кәсiпорындардың айналыс қаражаттың жоғалтуына әкелiп соқтырды.
Ұлттық Банктiң проценттiк ставканы күрт арттыруы және кәсiпорындардың жағдайлары нашарлауы нәтижесiнде банктiк сектор өмiр шындығынан бөлiнiп қалды.
Дағдарыс кезеңiнде рыноктардан айырылудың себебi менеджмент пен технологиялық жарақтау деңгейіндегі артта қалушылықта емес (тек отандық аграрлық өнiмнiң, цементтiң, мұнай мен мұнай өнiмдерiнiң және т.б. ресейлiк немесе өзбекстандық баламалармен салыстырғандағы бәсекеге қабiлетсiздiгiн мұнымен түсiндiруге болмайды) сонымен бiрге ТМД елдерiнiң валюталарына қатысы бойынша бағамының жоғарылығымен айқындалатын, қазақстандық өндiрiс тауарларының бағалық бәсекелестiкке қабiлетсiздiгiнде болды (статистика деңгейiнде бұл ТМД елдерiмен саудадағы сауда балансының өсе түскен тапшылығы бойынша көрiндi; бақылаулар деңгейiнде - көтерме және бөлшек саудадағы тауарларының түр-түрi бойынша: шетелдiк азық-түлiктiк және азық-түлiктiк емес тауарлар тiптi бiздiң iшкi кәсiпорындар бағдар ұстап отырған қазақстандық рыноктың бөлiктерiнде де басым болуға ұмтылды).
Сондықтан дағдарысқа қарсы жүйелi әрекеттердiң басты бағыты (дағдарыстық құбылыстардың бүкiл кешенi, оның iшiнде төлем жасамаушылықтар, салықтық түсiмдер деңгейiнiң төмендiгi және т.б. бойынша) бiр арнаға - қазақстандық тауарлар үшiн өткізу рыногын кеңейтуге тоғысуы тиiс.
Тез арада өндiрiстiк кәсiпорындарды мүмкiндiгiнше көптеп iске қосу қажет. Iстiң басы осында. Бұған оның iшiнде шетелдiк тауарлар үшiн қазақстан рыногын шектеуге ықпал ететiн бағамдық саясат әсер етуi тиiс (iшкi рынокты қорғау жөніндегі тарифтiк және тарифтiк емес қыруар және тиiмдiлiгi шамалы шаралардың қажеттiгi болмай қалады) және сонымен бiрге көршi мемлекеттердiң, ең алдымен қазақстандық тауар өндiрушiлер үшiн тауарлардың көптеген позициясы бойынша - азық-түлiк тауарларынан бастап мұнай мен машина жасау өнiмдерiне дейiн ресейлiк рынокты ашады. Бұл рыноктарда қазiргi уақытта не қарап тоқтап тұрған, не iшкi рынокта шетелдiк өнiмдермен сәтсiз бәсекедегi Қазақстан кәсiпорындарының көптеген шағын және орта өндiрiсшiлерi өздерiне жаңа сатуға қабiлеттi орындар таба алады.
Басқасында мемлекеттiң экономикалық саясаты өндiрiстiк өсудiң: бағамның тұрақты нақты алмасуы арқылы, қатаң ұлттық валюта, төмен проценттiк ставкалар, өндiрiстiк кәсiпорындарды мемлекеттік қолдау арқылы жан-жақты қолдауына арқа сүйеуге тиiс. Өндiрiс көлемiнiң өсуi - дегенiмiз бiздiң экономикамыздың басты мiндетi. Оның ойдағыдай шешiлуi жұмыспен қамтуды, кiрiстi, тұтыну деңгейiнiң өсуiн, сұраныс пен өндiрiстiң одан әрi ұлғаюын, бюджет кiрiстерiнiң молаюын, мемлекеттік борыштың азаюын қамтамасыз етедi. Өндiрiстiң өсуi бюджеттік ахуалды сауықтырады, ол қазiргi кезде Қазақстандағы iскерлiк белсендiлiкке қысым жасап және инвестицияның өсуiне кедергi келтiрiп отырған салық жүйесiнiң реформасына да неғұрлым қолайлы мүмкiндiктер бередi.
Банктердiң жәй-күйi валюта рыногындағы және мемлекеттік бағалы қағаздар рыногындағы алыпсатарлық операцияларына емес, нақты сектор кәсіпорындарының жәй-күйіне тікелей байланысты болатындай жағдай жасау қажет.
Нақты және қаржылық секторларды қайта қосу тек бағамдық саясат, өндірістің өсуі мен бюджет тапшылығын шұғыл қысқарту арқылы ғана болмайды.
Қаржылық секторды нығайту жөнінде қосымша шаралар қажет. Бұл ретте, негізгі мән сақтандыру рыногы мен бағалы қағаздар рыногын, жинақтаушы зейнеткерлік жүйесін одан әрі дамыту, сондай-ақ халықтың салымдарын тартуды ынталандыру өзекті мәнге ие болады.
Инвестициялық ақуалдың елеулі жақсартылуы да маңызды роль атқарады, ол үшін айқын да тұрақты заңдар, сыбайлас жемқорлық пен қылмыскерлікке қарсы күрестің пәрменді нәтижелері, өндірістік дамудың мақсаты мен басымдықтарын нақты түсіну қажет.
4.2. Мемлекеттік бюджет
Мемлекеттік бюджеттi және бюджеттік жоспарлаудың өзiн одан әрi реформалау экономиканың жүйелiк өзгерістер шараларының бүкiл кешенiн ойдағыдай жүзеге асырудың басты тұтқаларының бiрi болып табылады.
Үкiметтiң алдағы кезеңде жүзеге асырғалы отырған шаралары мыналар:
4.2.1. Бюджеттік бағдарламалауға түпкiлiктi көшу.
Қазiргi уақытта бюджет шығыстарының құрылымы көбiнесе бағдарламаларды емес, ұйымдарды қаржыландыруға негiзделген: негiзiнен «бағдарлама» деген термин бюджеттік сыныптаманың техникалық айқындамасы ретiнде ғана қолданылады.
Айтарлықтай жақсарғанына қарамастан, қолдағы бар бюджет әлi де айқын емес және елдiң даму басымдықтарын көрсете алмайды.
Бюджеттік бағдарламалаудың әдiстерiн толық енгізу бұл кемшiлiктердi жоюға мүмкiндiк бередi.
Осы мақсатпен Үкiмет мынадай шаралар қабылдауды көздеп отыр:
- нақты айқындалған мақсаттарды көрсете отырып, бюджеттің шығыс бөлігін қабылданған бағдарламаларды қаржыландыруға деген тұтыныстың негізінде қалыптастыру;
- бағдарламаларды іске асырудың нәтижелері үшін нақты орталық атқарушы органдардың, ұйымдардың жауаптылығын айқындау;
- бағдарламалардың орындалуы бойынша орталық және жергілікті атқарушы органдардың қызметін бағалаудың өлшемдерін әзірлеу;і
- жоспарлы жылға арналған бюджеттік қаражаттың пайдаланылуын әлеуметтік-экономикалық дамудың ұзақ мерзімді мақсаттарымен ұштастырып отыру.
Бюджеттің жобасы өткен жылғы бюджеттің атқарылуы туралы есепті, ағымдағы жылғы жағдайдың бағалануын және жобаның тікелей өзін қамтиды.
4.2.2. Мемлекеттік басқару функциялары мен бюджеттік өкілдіктерді бөлу
Бюджеттік жоспарлауды жетілдіру саласындағы өзекті міндеттердің бірі мемлекеттік басқаруды әртүрлі деңгейлерi функцияларының бюджеттік қаржыландырумен сәйкестiгiн орнату болып табылады. Мысалы, Үкiметпен және жергілікті органдармен бiрге орындалатын бағдарламаларды жүзеге асырған кезде тиiстi қаржылық ресурстар түрiнде жергiлiктi бюджеттерге өтемақы көзделгенi жөн.
Әртүрлi деңгейдегi бюджеттердiң арасында салықтар мен өзге де кiрiстердi теңгермелi бөлудiң қолданылып келген жүйесi және жергiлiктi бюджеттерден республикалық бюджетке, тиiсiнше аудандық кiрiстерден (облыстық бағыныстағы қалалардан) облыстық бюджеттердiң кiрiстерiне алудың жүйесi мемлекеттік қаржы ресурстарының тиiмдi бөлiнбей отырғандығын дәлелдейдi.
Демеуақысыз бюджеттерде салықтар мен бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдердi жинауды ұлғайтуға деген талап жоқ. Iс жүзiнде бөлiнген қаражат бюджеттік алымның түсiмдерiнен тұрады, бiрақ тiгiнен теңестiру мақсаттарына сай келмейдi. Ал абсолюттiк сандарда бекітілетiн бюджеттік алымдар болса, iс жүзiнде қатаң дерективалық жоспарлар болып табылады.
Проблеманың негізгi салық түрлерi бойынша әрбiр аймаққа сараламалы тұрғыда келе отырып, тұрақты (үш-бес жыл мерзiмге) алымдар нормативтерiнiң негiзiнде жергілiктi бюджеттердi жоспарлау арқылы шешiлуi мүмкiн (мәселен, заңды және жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы). Бұл үшiн аймақтардың әлеуметтiк-экономикалық жағдайына, сондай-ақ бiрнеше жылдан бергi республикалық және жергiлiктi бюджеттердiң атқарылуына мұқият талдау жасалу қажет.
4.2.3 Трансферттердiң (субвенциялардың) көлемiн айқындаудың
өлшемдерiн енгізу
Экономикалық дамудың бiркелкi еместiгiне және аймақтардың ерекшелiктерiне байланысты, облыстарға (жергiлiктi деңгейдегі аудандарға және облыстық маңызы бар қалаларға) теңестiргiш трансферттердi бөлiп берудiң тетiгі маңызды болып келедi. Бұл проблеманы шешуге неғұрлым объективтi келу үшiн бюджеттік жоспарлаудың практикасына халықтың жан басына шаққандағы қолданылып жүрген шығыстар нормативiнiң әлеуметтiк және қаржылық нормативiн енгізу орынды. Бұл нормативтер халықтың саны, тығыздығы, жыныстық құрамы, табиғи ресурстар, инфрақұрылымның жай-күйi, аймақтың географиялық орналасуы, т.б. ескерiле отырып, аймақтар бойынша сараланған болуы тиiс.
Осының бәрi арнаулы әдiстемелердi әзiрлеудi талап етедi, Үкiмет бұған әдейi ерекше назар аударып отыр.
4.2.4. Орта мерзімді бюджеттік жоспарлауды енгізу
Бюджеттік қаражатты тиiмдi пайдаланудың, шығыстар мен нәтижелердi салыстырудың, бағдарламаларды бөлудiң, қарыз алу мен мемлекеттік борышты басқарудың, мемлекеттік аппарат тәртібін нығайтудың және тұрақтылық, орнықтылық және сабақтастық ахуалын жасау құралы ретiнде бюджеттік жоспарлаудың шеңберiн ұлғайту қажеттiгi айқын байқалып отыр.
Үкiмет алдағы кезеңде жылдық бюджеттi бес жылға дейiн мерзiмдi болжай отырып жасауға көшу ниетiнде.
Осы мақсатта тиiстi әдiстемелiк және нормативтiк база жасалады, ол тәжiрибенiң жинақталуына қарай жетiлдiрiлiп, дами беруге тиiстi.
4.2.5. Жергілікті деңгейдегі орта мерзімді жоспарлауды енгізу
Аймақтардың дамуын, елдiң жалпы стратегиялық дамуына сәйкес келтiру мақсатында облыстың әлеуметтiк-экономикалық дамуының орта мерзiмдi жоспарлауына көшу орынды. Осыған байланысты жергiлiктi деңгейде бюджеттiң орта мерзiмдi кезеңге арналған негiзгi көрсеткiштерiн әзiрлеу қажет.
4.2.6. Бюджеттік жоспарлау процесін регламенттеу
Соңғы жылдардың тәжiрибесi мемлекеттік бюджеттiң асығыс және аз ғана топпен жасалуы оның атқарылуын болдырмауға, ?кіметтiң iшiнде, Үкiмет пен жергiлiктi өкiмет органдары арасында, Үкiмет пен Парламенттiң арасында қайшылықтарға әкелiп соқтыратынын, субъективизмге кең өрiс ашатынын айқын көрсетiп бердi.
Бюджетті жоспарлау процесін барлық рәсімдері: кім, қашан және қандай шешімдер қабылдайтынын, дауыс беру мен қайшылықтардың шешілуі қалай өтетінін нақты есептей отырып, мүмкіндігінше ерте бастау қажет.
Перспективалық бюджеттің болуы кейінгі жылдарға арналған бюджетті қалыптастыруды көп жеңілдетеді.
Әуел бастан, бюджетті қалыптастыру процесіне орталық және жергілікті атқарушы органдар, Парламенттің комитеттері тартылуы тиіс, мұның өзі келісім мәресінде және бюджетті бекітерде көптеген қақтығыстарды болдырмауға көмектеседі.
Үкімет 2001 жылдың бюджетін әзірлеуге, бұл уақытқа дейін методологиялық, нормативтік және регламенттік негізді қалыптастыра отырып, 2000 жылдың наурызынан кешіктірмей кірісуді ниет етіп отыр.
4.3. Салықтық саясат
Үкiметтiң басты мiндетi - бюджеттiң кiрiс бөлiгiн толықтыру қажеттiгi мен экономикалық өсу үшiн жағдайлар жасаудың арасындағы ақылға сыйымды балансты табу.
Үкiмет осы мақсатта салық жинау жөніндегі резервтердi табуды және ашуды және сонымен бiрге салық өрiсiн кеңейту жолымен экономиканың өсуiне жәрдем берудi көздейдi.
Резервтердiң бар екендiгiне ешкiм де күмәнданбайды. Олар индустриалды секторда да, сауда мен қызмет көрсету саласында да, мемлекеттік меншiктi басқару мен оған билiк ету саласында, сыртқы экономикалық қызметте, мүлiктiк қатынастарды реттеу саласында, сондай-ақ жоғары акциздi тауарлар рыногында да бар.
Үкiмет айналыс саласына ерекше маңыз бередi. Фискалдық саясатта негізгi акцент тауар өндiрiсiне салық салуға, өндiрiстiк сала кәсiпорындарының бюджетке аванс беру тетiгiн күшейтуге көңiл бөлiнуде, ал тиiсiнше салықтары аз болғанымен бүкiл экономика көлемiнде сауда саласы да, қызмет көрсету саласы да есеп баланстары мен салықтық декларацияларында жаппай шығындарды көрсетедi. Ең орташа бағалау бойынша ресми емес экономиканың ауқымы ЖIӨ 25 процентке жуығын немесе 500 млрд. теңгенi құрайды. Мемлекеттiң ресми емес экономикадан ештеңе алмайтыны түсiнiктi. Үкiмет экономиканың бұл бөлiгiн жарыққа шығару үшiн жағдай жасасақ (олар кiрiстерiнiң 5%-iн болса да төлесiн), бұл кәдiмгідей iрi сома - 25 млрд. теңгедей болар едi.
Ресми емес экономиканың негiзгi бөлiгi дегенiмiз - негiзiнен шағын және орта бизнес жұмыс iстейтiн сауда саласы мен қызмет көрсету саласы. Үкiметтiң алдына күрделi мiндет қойылатын болады - салықтық әкiмшiлiктендiрудiң сапасын жақсарту мен шағын және орта бизнестi дамыту үшiн жағдайлар жасаудың арасындағы тепе-теңдiктi табу керек. Бұл үшiн шағын бизнес субъектiлерiне салық салудың бекітілген нысандарын белгiлеудiң әдiстемесi әзiрленедi және iске асырылатын болады.
Өндiрiске салықтың қысымын төмендету мақсатында Үкiмет ҚҚС ставкасын төмендетудiң мүмкiндiгiн терең зерделейтiн.
Iрi кәсiпорындар, әсiресе экспортқа бағдарланған кәсiпорындар бойынша да резервтердi пайдалану қажет. Егер өнiм сатудың көлемiмен салыстырсақ, экспорттан алынған салық түсiмдерiнiң көлемi анық жетiспейдi.
?кімет салық режимiн нашарлатуды өзiне мiндет етiп қоймайды. Сонымен бiрге бұл кәсiпорындар өз өнiмiн әлемдiк неғұрлым жақын бағалар бойынша сататын болса, егер бұл кәсiпорындар өзiне-өзi қымбат шикiзатты, материалдарды, жабдықтарды алу арқылы құнды арттырмайтын болса, онда салықтық аударымдардың көлемi әлдеқайда жоғары болмақ.
Сондықтан экспорттық ағымдардың трансферттiк бағаларын бақылаудың жақсы жұмыс iстейтiн тетiгiн жасау, тауарлардың негiзгi топтары бойынша бағаларды есепке алу мен бақылаудың кең таралған жүйесiн жасау - тиiстi мемлекеттік органдардың маңызды мiндетi. Үкiмет электронды мониторинг жүйесін iске асыру және пәрмендi қолдану жөніндегі жұмысты күшейтетiн болады.
Жоғарыда айтылғандай, бюджеттiң кiрiстерiн толықтырудың маңызды резервi мүлiктiк қатынастарды жетiлдiру болып табылады. Негiзгi проблема - салық салынатын объект ретіндегі мүлiктiң құнын нақты көрсету проблемасы болып отыр. Жердiң құнын бағалау жөнiнде де осыны айтуға болады.
Жердi пайдаланудан алынған салықтық аударымдардың көлемiне нақты баға беру маңызды. Жерге салық салудың төменгi дәрежесi оны ұтымды және тиiмдi пайдалануға ықылас туғызбайды. Сонымен бiрге бұл мәселеге, аймақтық ерекшелiктердi ескере отырып сақтықпен келу керек.
Мүлiктiк салықтарды жинау жөніндегі резервтер де мемлекеттік бюджеттiң мүдделерiн бүлдiрместен меншiктi нақты есепке алу үшiн экономикалық тиiмдi жағдайлар жасауда жатыр.
Алкогольдi өнiмдерден акциздердi алу жөніндегі жақсы серпiн қабылданып жатқан заңдардың қатаң атқарылу режимiне түскенiн аңғартады. Iс-қимылдың осындай бағдарламасын Үкiмет таяу арада мұнай өнiмдерiн өндiру және оның айналымын мемлекеттік реттеу кезiнде де пайдаланбақ. Бағдарламаның шеңберiне, салмақты зауыттардан бөлшек саудаға аудара отырып, бензинге, дизель отынына бағалардың өзгермелi өсуiн тежейтiн және бензин мен дизель отынынан акциздер алуды неғұрлым дұрыстайтын тетiктер енгiзiледi.
Салықтық және кедендiк әкiмшiлiктендiрудiң сапасын жақсартуда резервтердiң бар екенi даусыз. Мұндағы басты бағыт - талдамалық және ақпараттық процестердi автоматтандыру салық заңдарын жетiлдiру жолымен субъективтi факторларды төмендету.
Фискалдық органдар мен шаруашылық субъектiлерiнiң құқықтары мен мiндеттерiн теңдестiру өте маңызды Салық төлеушiнiң құқығын қорғай отырып салық органдарын өз мiндеттерiн орындайтын қажеттi құралдардан айыруға болмайды. Екiншi жағынан, коммерциялық банктердегi салымдардың құпияларын қорғауды күшейту қажет және есепшоттарды ашу мен тұтқындаудың тетіктерін барынша күрделілендіру керек.
Тұтастай алғанда, салық заңдарын жетілдіру қажеттігі пісіп-жетілді. Бұл жұмыс 2000 жылы Салық кодексін әзірлеу шеңберінде жалғастырылады. Салықтардың негізгі құрылымы елеулі өзгерістерге түспейді, басты назар әкімгершіліктендіруге, салық заңдарының процессуалдық нормаларына аударылады.
4.4. Нақты сектор
4.4.1. Өнеркәсiп
Үкiмет экспортқа бағдарланған, сондай-ақ iшкi рыноктың тұтынымын қамтамасыз ететiн кәсiпорындарды дамыту үшiн жағдайлар жасау жоспарлап отыр.
Экспортты дамыту сауда ынтымақтастығы бойынша халықаралық келісімдер жасау сауда режимдерiн жетілдiру антидемпингтiк кедергілердi жою, Қазақстанның халықаралық сауда ұйымдарына, ДСҰ-на енуi Қазақстан үшiн экспортқа бағдарланған жаңа өндiрiстердi ұйымдастыру үшiн инвесторларды тарту жолымен қазақстандық тауарларды жаңа рыноктарға жылжытуға бағытталған мемлекеттік саясатты жүргiзу есебiнен қамтамасыз етiледi.
Iшкi рыноктың тұтынысын қамтамасыз ететiн салаларды дамыту төлем жасауға қабiлеттi қазақстандық тұтынушыларды қамтамасыз ету үшiн жағдайлар жасау есебiнен жүзеге асырылады. Бұл отандық тауар өндiрушiлердi қолдауды, рынокты терiс пиғылды бәсекеден қорғауды, қазақстандық өнiмнiң бәсекелестiк қабiлетiн арттыру үшiн ғылыми-техникалық жетiстiктердi енгізудi көздейдi. Тiкелей инвестицияларды жүзеге асыратын инвесторлар үшiн тартымды жағдайлар жасау қажет.
Ел халқының төлем қабiлетiн өсiрудi және экономиканың аралас салаларында өндiрiстiң өсуiн қамтамасыз ететiн агроөнеркәсiп кешенiн дамытуға ерекше көңiл бөлiнедi. Экономикалық оңалтылуы қажет кәсiпорындарға мемлекеттік қолдау көрсету жоспарланған. Перспективасыз өндiрiстерге қатысты жедел банкроттау және олардың негiзгi қызметiн iшкi және сыртқы рыноктарда талап етiлетiн өнiмдердi шығаруға қайта мамандандыру тетiктерi қолданылатын болады. Бұл жұмысты жүргізген кезде Қазақстанның техникалық мүмкiндiктерiнiң банкi пайдаланылатын болады, мұның өзi бәсекеге қабiлеттi өнiмдi аз шығынмен шығаруға мүмкiндiк бередi.
Бұл жобалар мемлекеттік Инновациялық саясат шеңберiнде iске асырылады.
Үкiмет табиғи монополиялардың бағалары мен тарифтерiн реттеу саласында жаңа мемлекеттік саясат әзiрлеудi жоспарлап отыр. Жекелеген компанияларға тарифтер бойынша жеңiлдiктер беру қызметтердi тұтынушылардың да, монополистердiң өздерiнiң де ұтымды жұмысын қамтамасыз ететiн жүйе жасау практикасынан бас тарту мiндетi алға қойылған. Бұл проблема шешілмейiнше, елде қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету мүмкiн емес, өйткенi борыштар монополиялық құрылымы және мемлекеттік бюджетi бар шаруашылық жүргiзушi субъектiлердiң өзара қарым-қатынастарында, негiзiнен жинақталып қала бередi.
Өзара берешектердi жою проблемасын шешу жөнiнде шаралар қабылданылатын болады. Осы мақсатпен Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi коммерциялық вексельдердi қайта есептеудiң негiзiнде екiншi деңгейдегi банктердi қайта қаржыландыруды жүргiзедi. Қайта есептеуге бiрiншi сыныпты эмитенттердiң, яғни төлеушi немесе вексель бойынша мiндеттi, сондай-ақ басқа талаптарға жауап беретiн басқа адам үшiн векселi бар, қаржылық жағдайы тұрақты адамдардың кемiнде екi қолтаңбасын қамтайтын коммерциялық вексельдер жатқызылады.
